Mahmud Beyazidi

Mahmud Beyazidi (Kürtçe: Mehmûdê Bazîdî; 1797, Doğubayazıt – 1863, Erzurum), Kürt asıllı Osmanlı tarihçi, İslam âlimi ve Kürdolog.^{[1]Mele Mahmude Bazidi.[2]MELE MEHMÛDÊ BAZÎDÎ | Nadir Kitap.}

Eğitimi

Mahmud Beyazidi 1797'de Ağrı'nın Doğubayazıt ilçesinde doğmuştur. İlk dinî öğrenimini Kürt medreselerinde başladıktan sonra tahsilini Tebriz'de tamamlamıştır. Başta Kürtçe olmak üzere Farsça, Arapça ve Türkçe bilgisini geliştirdi, bu dillerin edebiyatlarına vakıf oldu. Bölgedeki bazı yerlerde imamlık ve müderrislik yaptırmıştır. Daha sonra memleketi Bayazıt'a dönerek medreselerde ders vermiştir.

Kürtçe çalışmaları

Mahmud Beyazidi Kürt dili, edebiyatı, tarihi, etnolojisi ve kültürü ile eserler yazmıştır. 19. yüzyıl'ın Kürt rönesans öncülerinden biri olmuştur. Çünkü Kürt edebiyatında düz yazıyla ilk metin yazan kişi Mahmud Beyazidi'dir. Kürtçe nesirin temeli onun eliyle atıldı. Mahmud Beyazidi denemeleri ve ansiklopedik yazılarıyla Kürt edebiyatı'nın yönünü değiştirip Kürt edebiyata yeni bir tarz getirdi ve nesirle yeni bir süreci başlattı. Çünkü Mahmud Beyazidi'ye kadar Kürt edebiyat tarihi sadece şiir'den oluşurken onun çalışmalarıyla birlikte, artık şiir yerini nesir'e bırakmıştır.^{[3]Mela Mehmûdê Beyazîdî, Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Jan Dost, s. 102, Nûbihar, İstanbul, 2010.}

Mahmud Beyazidi Doğu'nun il ve ilçelerini gezip Kürtlerin örf ve adetlerini içeren Adat û Rusûmatnameyê Ekradiye (Kürtletin Örf ve Adetleri) adında kitap yazdı. Kürtlerin örf ve adetleri ismini taşıyan bu eser, dönemin Erzurum Rus Konsolosu Aleksandr Jaba'nın desteğiyle Mahmud Beyazidi tarafından yazılmıştır. Bu eser, Kürtlerin örf ve adetlerine dair yazılmış bir eser olarak kendi alanında ilktir ve büyük bir tarihi öneme sahiptir.^{[4]http://krd.riataza.com/2016/11/11/mela-mehmude-bazidi-u-adat-u-rusumatnameye-ekradiye/}

Eser'in el yazmaları Aleksandr Auguste Jaba (1801-1894) tarafından korunmuş olup onun sayesinde günümüze kadar ulaşmıştır. Eserin daha sonra çeşitli baskı ve tercümeleri yayınlanmıştır. Bu eser, "Kürtlerin Örf ve Adetleri" ismiyle Abdullah Babekir Pişdari tarafından 1998 yılında Türkçeye de çevrilmiştir.^{[5]Mella Mahmude Beyazıdi, Kürtlerin Örf ve Adetleri, Çeviren: Abdullah Babekir Pişdari, Peri Yayınları, İstanbul 1998, 72 sayfa.} 2010'da Ziya Avcı tarafından hazırlanan kitap,^{[6]Mela Mehmudê Bazîdî, Adat û Rusûtnameyê Ekradiye, Lîs Yayınları, Hazırlayan: Ziya Avci, 2010, 92 sayfa.} 2012'de yazar ve araştırmacı Jan Dost tarafından yayına hazırlanmış ve notlandırılmış, Arapça harflerle yazılmış orijinal metinle birlikte yayınlanmıştır.^{[7]Mela Mehmûdê Bayezîdî, Adat û Rusumatnameê Ekradiye, Hazırlayan: Jan Dost, Nûbihar Yayınları, İstanbul 2012, 392 sayfa.}

Aleksandr Jaba, Mahmud Beyezidî sayesinde elde ettiği kırk dördü Kürtçe, dördü Fransızca, üçü Farsça ve üç tane de Türkçe yazmadan oluşan koleksiyonundaki Kürt dili ve edebiyatına dair pek çok hikâye ve deyimi Recueil de notices et récits kourdes: (Camiayê Risaleyan û Hikâyetan bi-Zimanê Kurmancî) adlı eserinde yayımlamıştır. Jaba'nın da bu çalışmaları sayesinde pek çok doğu bilimcisi Kürt tarihi ve edebiyatı konusunda bilgi sahibi olmuşlardır.

Eserleri

• Adat û Rusumatnameê Ekradiye (Kürtlerin Adetleri)^{[8]Nûbihar’dan Kürt klasikleri dizisi.}

• Kîtaba Tewarîxê Cedîdê Kurdistan (Yeni Kürdistan'ın Tarihi Kitabı)

• Cami'iyê Risaleyan û Hikâyetan (Çirok ve Kürt kültürü'nün yazıldığı eser)

• Leylî u Mecnûn

• Tercume-i Darb-î Meselane bi-Ziman-i Kurmancî

• Risale-i Tuhihfetü'l-illân (nihlân) fî ziman-i Kurdan

Mahmud Beyazidi ayrıca Şerefhan Bitlisi'nin Farsça kaleme aldığı Şerefname adlı kitabını 1858 yılında Tevarîxî Qedîmî Kurdistan (Kürdistan'ın Kadim Tarihi) adıyla ilk kez Kürtçeye çevirmiştir.^{[9]Kawa Nemir, "Kürtçe ve Çeviri", Kurdilit (erişim: 28.04.2022)}