Kutluğ Kağan Yazıtı

Kutlug Kağan Yazıtı, İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın kurucusu İlteriş Kağan’a ait olduğu düşünülen yazıttır.^{[1]Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN. 23 Ağustos 2022.} Yazıtın üst kısmı (Nomgon-1) Temmuz 2022'de Nomgon ovasında, alt kısmı (Nomgon-2) ise 2023'te Moğolistan'da bir mezarlıkta mezar taşı olarak kullanılırken bulunmuştur.^{[2]Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39.} Bu anıt kompleksi, 1889 ve 1897'de Moğolistan'da bulunan Orhun Yazıtları'ndan (Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın anıtları) sonra üçüncü önemli keşif olarak görülmektedir.^{[3]gogo.mn. Хүлэгү хааны 1265 онд байгуулсан хотын туурийг илрүүлжээ.[4]T.C. Dışişleri Bakanlığı - Turkish Embassy In Tirana - Announcements.}

Keşfi

2019'da Arhangay'daki Nomgon Ovası'nda çalışmalarına başlayan Türk Akademisi ile Moğolistan Arkeoloji Enstitüsünden bilim insanları, Temmuz 2022'de M.S. 7-8. yüzyıla ait yaklaşık 250 metrekarelik bir kurganda yapılan kazıda bir külliye keşfetti ve ağustos ayında iki yüzü Göktürkçe, bir yüzü Çince ve bir yüzü Soğdca yazılmış bir taş buldu.^{[1]Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN. 23 Ağustos 2022.} 2023 yılında ise yazıtın alt kısmı modern bir mezarlıkta bulunup resmi izinle söküldü.^{[2]Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39.}

Kutluğ Kağan

Pek çok Göktürk hükümdarı Kutlug unvanını kullandığı için yazıtın kime ait olduğu kesin olarak söylenememektedir. İlk okumalarda yazıtın İkinci Göktürk Kağanlığı'nı yeniden canlandıran Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın babası İlteriş Kağan adına dikildiği sonucuna varılmıştır.^{[1]Turkic inscription of Ilterish Kagan found in Mongolia - News.MN. 23 Ağustos 2022.} Türk Akademisi, İlteriş Kağan'a ait olduğunu ileri sürmektedir. Erkin Ekrem (2023), yazıtın Kapgan Kağan'a ait olduğunu düşünmüştür.^{[5]Ekrem, Erkin. “Nomgon Yazıtı’ndaki Kutlug Kagan’ın Kimliği Meselesi.” bilig, no. 106, 2023, ss. 35-54.} Ş. Mustafayev vd. (2025), yazıtın Çince yüzünden hareketle yazıtın İlteriş Kağan ve Kapgan Kağan'dan her ikisinden birine ait olabileceği sonucuna varmıştır.^{[2]Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39.}

15 Aralık 2024'te UNESCO'da yazıta dair bir forum düzenlendi.^{[6]UNESCO'da, Moğolistan'da keşfedilen İlteriş Kutlug Kağan Yazıtı'na ilişkin forum düzenlendi.} 15 Ocak 2025'te yazıtın üzerindeki Çince metin okuması yayınlanarak tekrar yazıtın İlteriş Kağan'a ait olduğu vurgulandı.^{[7]Gündem, Gerçek. Ezber Bozan Tarihi Keşif, ‘Türk’ Adının İlk Geçtiği Eserde Dikkat Çeken İki İfade. 15 Ocak 2025.} Yazıtın hem Soğdca hem Çince hem de GökTürkçe metninin üçünde de kutluğ kağan yazısı tespit edilerek yazıtın Kutluğ Kağan adına dikildiği doğrulandı.^{[2]Shahin, Mustafayev. Номгон-2 ғұрыптық кешені Құтлық қаған бітіктасының көне түрік бітік жазулы, соғдыша және қытайша мәтіндері. 2025, s. 21-39.}

Ön okuma

70x74,5 cm uzunluk ile yüksekliğe sahip olan yazıt, 19 cm genişliğindedir.^{[8]Altuntaş, Leman. A Monument complex and inscription belonging to Ilteris Kutlug Kagan, the founder of the Eastern Göktürk Khanate, were found. 24 Ağustos 2022.[9]Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO. www.twesco.org.} Tüm yönlerinde metinler yer almaktadır. Yazıtla ilgili yapılan ön çalışmalara göre yazıtın ön yüzünde 19 satır yer almakta ve bunlardan 12 satırın durumu iyi olarak belirtilmiştir.^{[9]Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO. www.twesco.org.} İlk araştırmalarda yazıtın üzerinde "Tanrı", "Türk", "Kutlug", "tümen" gibi bir dizi kelime tespit edilmiştir. "Türk" adının Orhun yazısıyla ilk kez geçtiği yazılı anıt olarak kabul edilmektedir.^{[8]Altuntaş, Leman. A Monument complex and inscription belonging to Ilteris Kutlug Kagan, the founder of the Eastern Göktürk Khanate, were found. 24 Ağustos 2022.[10]Құтлық Елтеріс қағанның кешені мен жазуы табылды - TWESCO. www.twesco.org.} Yazıtın okunan kısımları şöyledir:^{[9]Құтлық қаған бітіктасының мәтіні - TWESCO. www.twesco.org.}

| Transkripsiyon Ud yïl: toquzunč: ay: …[……….] …… …..Teŋri: oγlu: [……….] Qutluγ qaγan: Türük [……….] Ur oγlum: M[k]ön…..yü…[……….] Biziŋ:öŋlig:..t.. [……….] es[?] : Ïtdïm: bizi: yat: er: [……….] Yerde: …..tuz…..[……….] Tümen: Tümen: [……….] es[?] el[is]ig [?]:küčüg: biz[ber-?] Atadïm: bi tidim [……….] es[?] : Qop ešti [……….] | Türkçe çevirisi İnek yılı: dokuzuncu ay …… ..Tanrı oğlu Kutlug Kagan: Türk Erkek çocuklarım, köz... Bizim güzel.... Etdim: Bizi yabancı: erler.... Yerde.. On bin: on bin İşimi gücümü ver... Tayin ettim (unvan verdim): bi..tidim.. Tamamı eşitti