Koca Bekir Paşa

Ebubekir Paşa veya Koca Bekir Paşa (Osmanlı Türkçesi: ابوبکر پاشا‎; 1670 – 1759^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}), Osmanlı devlet adamıydı. Kaptan-ı derya (1732–33, 1750–51); Mısır, Cidde, Habeş, Anadolu, Rumeli, Mora, Kıbrıs, Eğriboz ve Bosna eyaletlerinin beylerbeyi; İmparatorluk Darphanesi'nin başı; ve 1724'te kendisine verilen Mekke Şeyhülharemliği unvanıyla Mekke'nin Kutsal Mekânlarının Koruyucusu olarak görev yaptı.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.} 1740'ta II. Mustafa'nın kızı Safiye Sultan'ın dördüncü ve son kocası oldu.

Koca Bekir Paşa, zamanının en aydın ve üretken devlet adamlarından biri olarak kabul edildi.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}

Arka plan

Ebubekir, 1670 yılında Alaiye'de (Alanya, Türkiye) doğdu.^{[2]Süreyya, Bey Mehmet, Nuri Akbayar ve Seyit Ali Kahraman. Sicill-i Osmanî. Beşiktaş, İstanbul: Kültür Bakanlığı ile Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı'nın Ortak Yayınıdır, 1890.} Türk kökenliydi.

Erken kariyeri

Ebubekir Paşa, imparatorluk hazinesinden yetişerek Darphane ve Tersane eminliklerine yükselen önemli bir maliye görevlisi olan Alâiyeli Kel Yusuf Efendi'nin akrabasıydı. Saray hizmetine girdikten sonra önce silahdar, ardından gümrükçü ve kapıcıbaşı olarak görev yaptı. Nisan 1718'de çavuşbaşılığa atandı. Bir göz rahatsızlığı nedeniyle geçici olarak Darphane-i Âmire Nezareti'ne nakledildiyse de Mayıs 1723'te yeniden çavuşbaşılığa getirildi. Aralık 1724'te vezirliğe yükseltildi; rivayete göre III. Ahmet atamayı onaylamadan önce bizzat paşa kapısına gelerek kendisiyle görüşmüştür. Aynı tarihte Cidde ve Habeş valilikleri ile Mekke Şeyhülharemliği unvanı kendisine verildi.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}

Bekir Paşa (Kamares) Su Kemeri

En önemli eseri, Kıbrıs valiliği döneminde 1747'de yapımına başlanan ve kendi kişisel servetiyle finanse ettiği, hâlâ ayakta olan Kamares Su Kemeri (Bekir Paşa Su Kemeri olarak da bilinir) olup Larnaka bölgesinin su ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilmiştir.

Şehirdeki yoksul halkın temiz suya erişimindeki güçlüğü fark eden Koca Bekir Paşa, Larnaka'nın su kaynaklarını iyileştirmek için bu büyük su kemerini yaptırdı. Roma stilinde inşa edilen kemer, suyu Larnaka'nın yaklaşık güneyindeki bir kaynaktan şehre taşımaktaydı. Su tesisatı, uzun bir tünel, 250 hava kuyusu ve üç ayrı kemerli bölümden oluşmaktaydı.

Yabancı seyyahlar tarafından çoğunlukla Kıbrıs'ta Osmanlı döneminde inşa edilmiş en önemli anıt olarak sayılır. 1754'te Alexander Drummond şunları kaydetmiştir:

“Ebu Bekir Paşa'nın şerefine, ihtiyar beyefendinin kamu ruhuna dair bir örnek aktarmalıyım. Bu toprakların Paşası iken, 1747 yılında, Arpera nehrinden ve altı mil uzaklıktaki yol üzerindeki kaynaklardan Larnaka, Tuzla ve limana gelen gemilere su getirmek gibi soylu bir tasarıya girişti. Büyük ve iyi bir insana yaraşan bu eser, kendisine altı bin sterlin tutarındaki elli bin kuruşa mal olmuş olabilir.”

Su kemeri 1750'de tamamlandı ve kesme taştan yapılmış üç ayrı bölümden oluşmaktadır; günümüze 75 kemer ulaşmıştır: Arpera nehri yakınındaki ilk bölümde 50 kemer, ikincisinde 12 kemer ve Larnaka yakınlarındaki Çiftlik Paşa köyündeki vadinin üzerine inşa edilen en görkemli üçüncü bölümde 31 kemer bulunmaktadır. 1854 ve 1876'da onarıldı ve 1939'a kadar aktif olarak kullanıldı. Çiftlik Paşa bölümünde 1987'de başlayan beş yıllık bir restorasyon projesi yürütüldü.^{[3]Ebubekir Pasha Aqueduct.} 1878'de Kıbrıs'ı ziyaret eden İngiliz seyyah Samuel White Baker, sistemdeki sıra kuyularının kademeli olarak alçalan seviyelerde kazıldığını, böylece suyun kaynaktan Larnaka'ya tamamen yer çekimi ile aktığını gözlemlemiştir.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.} Su kemerinin kalıntıları hâlâ Larnaka'nın dışında durmakta ve günümüzde "Kamares" ("Kemerler") olarak anılmaktadır. Kemer geceleri ışıklandırılmaktadır.

Diğer eserleri

Vali olarak görev yaptığı her şehirde birçok büyük inşaat ve imar projesinde imzası bulunmaktadır.

1734'teki ikinci Mısır valiliği sırasında, Kahire'de Osmanlı kayıtlarına vak'a-i şûr-i engiz ("kargaşa yaratan olay") olarak geçen bir Memluk emir ayaklanması sırasında on emirin ölümüyle sonuçlanan olaylar görevden alınmasına yol açtı.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}^{[4]Raymond, André. Kahire: Bir Şehrin Tarihi. American University in Cairo Press, 1999, s. 17.}

Ebubekir Paşa, adanın 1745'te üç tuğlu paşalık statüsüne yükseltilerek bağımsız bir eyalet haline getirilmesinin ardından 1747'de Kıbrıs valiliğine atandı. Görevi sırasında adadaki kapsamlı imar faaliyetlerini kendi kişisel servetinden finanse etti ve bu eserleri kurduğu Ebubekir Paşa Vakfı'nın idaresine bıraktı. Lefkoşa'da Sarayönü Camii avlusundaki mektebi yeniden inşa ettirdi ve vakfa gelir sağlamak üzere 23 dükkân yaptırdı. Larnaka ve çevresindeki Tuzla bölgesinde yedi adet çeşme, su kuyuları ve bir un değirmeni yaptırdı; vakfın gelir kaynağı olarak Arpera'da bir çiftlik, dut bahçeleri ve bir üzüm bağı oluşturdu.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}

Mora valiliği (1740–1743) sırasında Ebubekir Paşa, Peloponez'in merkezindeki Tripoliçe'de (bugünkü Tripoli) bir dini ve ticari külliye kurdu. Vakfiyesi 21 Şaban 1154 (1741) tarihli olup Vakıflar Genel Müdürlüğü'nde kendi adına kayıtlıdır. Külliye; kubbeli bir cami, bir medrese, bir sıbyan mektebi, bir hamam, kapalı bir çarşı ve bir kervansaraydan oluşmaktaydı.^{[5]Yılmaz, M. E.. Kiliseye Dönüştürülen Türk Eserleri. YTB Yayınları, 2023, s. 1324-1327.} 1798'de Tripoliçe'de esir tutulan Fransız hekim François Pouqueville, şehrin topoğrafyasını kaydetmiş ve camilerinin devşirme olarak kullanılmış antik mermer sütunlar ve yazıtlarla inşa edildiğini belirtmiştir.^{[6]Pouqueville, François Charles Hugues Laurent. Voyage en Morée, à Constantinople, en Albanie, et dans plusieurs autres parties de l'Empire Othoman. Gabon, 1805, s. 66-72.}

Yunan Bağımsızlık Savaşı sırasında Osmanlı Tripoliçe'sinin düşmesinin ardından külliye yıkıldı. Caminin temel duvarları, şehir meydanında aynı alanı kaplayan ve eski caminin kıble yönelimini koruyan Ayios Vasilios Kilisesi'nin yapımında yeniden kullanıldı.^{[5]Yılmaz, M. E.. Kiliseye Dönüştürülen Türk Eserleri. YTB Yayınları, 2023, s. 1324-1327.}

Ölümü ve mirası

Koca Bekir Paşa 1759'da yaklaşık 90 yaşında öldü ve İstanbul'un Aksaray semtinde Çakır Ağa Camii karşısında yaptırdığı mektebe defnedildi.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}

Mülkünü kendi adını taşıyan bir vakıfa bağışladı ve vasiyeti ayrıntılı biçimde belgelendi.^{[7]Claude Delaval Cobham, Laws and Regulations affecting Vakf property. Nicosia 1899.} Kariyeri boyunca İstanbul, İzmir, Mekke, Cidde, Mısır, Mora ve Kıbrıs'ta mektepler, camiler, çeşmeler ve su tesisatları destekleyen hayır vakıfları kurdu.^{[1]Tosun, Sevilay. "Ebubekir Paşa Ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri." Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28.2 (2004): 205–213.}

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

Ebubekir Paşa ve Kıbrıs'taki İmar Faaliyetleri