Kırım ve Dobruca Türkmenleri

Kırım ve Dobruca Türkmenleri, Kırım Yarımadası ve Dobruca bölgesinde (Romanya ve Bulgaristan) yaşayan, tarihsel olarak peripatetik (yarı göçebe/gezginci) bir yaşam tarzına sahip Oğuz kökenli bir Türk topluluğudur.^{[1]Yılgür, Egemen. “Turcoman Gypsies:” The intersectional/multiple identities of a peripatetic group and its historical segmentation. Romani Studies, 2025, s. 33-66.}

Türkoloji literatüründe İstanbul Türkçesi (Güney Oğuz) ile Kuzey Türkçesi (Kırım/Nogay) arasındaki dilsel ve kültürel sürekliliği sağlayan bir "köprü lehçe" konuşurlar. Türk Dil Kurumu, 1978 yılında yayımlanan Derleme Sözlüğü'nde bu grubu "Kırım Tatarları"ndan ayrı bir kategoride, "Kırım Türkmenleri" başlığı altında tescil etmiştir.^{[2]Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, 10. Cilt. Türk Dil Kurumu, 1978, s. 3554a.}

Tarih

Kırım Türkmenlerinin tarihsel kökeni, Anadolu’daki Abdal/Teber Türkmen gruplarıyla doğrudan akrabadır. Tarihsel veriler ve topluluğun sözlü geleneği, bu grupların Horasan üzerinden Anadolu’ya, ardından 13. yüzyılda Sarı Saltuk rehberliğinde Balkanlar ve Deşt-i Kıpçak sahasına geçtiklerini göstermektedir.^{[3]Ocak, Ahmet Yaşar. Sarı Saltık: Popüler İslam'ın Balkanlar'daki Destanı Öncüsü. Türk Tarih Kurumu, 2002.} Bazı araştırmacılar, grubun etnik kökenini Ak Hun (Eftalit) bakiyelerine dayandırmaktadır.^{[4]Durdyev, M. B.. Туркмены мира (Dünya Türkmenleri). Harp, 1991, s. 43.}

Topluluğun modern tarihindeki en kritik dönüm noktası II. Dünya Savaşı yıllarıdır. Nazi işgali altındaki Kırım'da "Roman" oldukları gerekçesiyle soykırım tehdidiyle karşılaşan grup, 27 Mart 1942 tarihli Azat Kırım gazetesinde yayımlanan "Türkmenler Kimlerdir?" başlıklı makale ve akademik raporlarla, soylarının Amuderya kıyılarından gelen gerçek Türkmenlere dayandığını tescil ettirerek katliamdan kurtulmuşlardır.^{[5]Kizilov, Mikhail. The Destruction of the Gypsies of Simferopol and the "Solution" of the Gypsy Question in Occupied Crimea. Historical Heritage of Crimea, 2021, s. 36-56.}

Dil

Kırım Türkmenlerinin konuştuğu ağız, genetik olarak bir Oğuz varyantıdır. Ancak yüzyıllarca süren Kırım Tatarca ve Nogayca teması sonucunda dilin üzerine yoğun bir Kıpçak adstratı (katmanı) eklenmiştir.

Dilbilimsel Özellikler

Fonetik: Lehçenin en karakteristik özelliği f > k ve h > k değişimidir (Örn: softa > sokta). Ayrıca ev > üy > üğ (Örn: üğünüzde) dönüşümü ve kelime başındaki y > c değişimi (Örn: yemek > cemek) tipiktir.^{[6]Philonenko, V. I.. Крымские цыгане (Crimean Gypsies). Zapiski Kollegii Vostokovedov, 1930, s. 329-342.}
Morfoloji: Günlük konuşmada Anadolu ağızlarına özgü büzülmeler yaygındır (Örn: ne yapıyorsun > nâbasın). Vasıta hali için Kıpçakça kökenli -man/-man eki kullanılır (Örn: savlukman kal).
Sözvarlığı: Anadolu Abdallarının gizli dillerinde de rastlanan Farsça kökenli katman mevcuttur: Nan (ekmek), Dest (el), Ap (su), Kelb (köpek).^{[4]Durdyev, M. B.. Туркмены мира (Dünya Türkmenleri). Harp, 1991, s. 43.} Kırşehir ve Adana Abdallarının kullandığı söz varlığı (örneğin yeken "para", yersit/hersit "ekmek", genne "gelmek/gitmek", aşınna "almak/çalmak") büyük oranda ortaktır.

Kültür

Müzik

Topluluk, Kırım ve Dobruca sahasında Anadolu Oğuz kültürünün taşıyıcısı olmuştur. Anadolu Türkmen müziğinin karakteristik bir örneği olan "Ay Sürmeli" türküsünü Kırım Tatar toplumuna tanıtanlar bu gruptur.^{[7]Küçükdürüm, Ezginur. Dobruca Türk-Tatar müziği ve kültürel temsiliyet. Online Journal of Music Sciences, 2026.} Aynı zamanda Anadolu masalları (veya örneğin Irak Türkmenleri arasında bilinen masallar) bilinmektedir.

Mutfak

Mutfak kültüründe ise, Güneydoğu Anadolu (Gaziantep, Şanlıurfa) mutfağıyla örtüşen hamurlu mercimek çorbası (daha doğrusu hamur aşı) temel öğündür. Bu durum, topluluğun tarihsel olarak Güney Anadolu Türkmen aşiretleriyle olan köken bağını mutfak üzerinden de belgelemektedir.

Coğrafi Dağılım

Kırım: Akmescit, Karasubazar ve Kerç yöreleri.
Dobruca: Romanya'da Mecidiye ve Köstence, Bulgaristan'da Balçık ve Dobriç bölgeleri.^{[8]Cupcea, Adriana. Unveiling Invisible Identities in Romania: Millet, Turkish Tinsmiths, and Davulcu. Cambridge University Press, 2026.}
Türkiye: 19. yüzyıl sonunda Anadolu'ya geri dönen gruplar özellikle Eskişehir ve Polatlı civarındaki köylere yerleşmiş, kendi özgün ağızlarını bu bölgelerde yaşatmışlardır.^{[2]Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, 10. Cilt. Türk Dil Kurumu, 1978, s. 3554a.}