Hasan Rıza Paşa Çeşmesi (Osmanağa)

Hasan Rıza Paşa Çeşmesi ya da Rıza Paşa Çeşmesi,^{[1]İstanbul Çeşmeleri. 1945, s. 442.} İstanbul'un Kadıköy ilçesindeki bir çeşmedir. Hasan Rıza Paşa tarafından 1845 ya da 1846 yılında yaptırıldı. 1970'lerden itibaren tahrip edilmeye başlayan çeşme, işlevini de yitirdi. 2014'te tamamlanan restorasyon çalışmasıyla birlikte tekrar faaliyete geçti.

Küfeki taşı ile tuğla hatıllı duvarlarla, yığma tekniğiyle Klasik Osmanlı mimarisine uygun olarak inşa edilen dikdörtgen planlı çeşmenin ön cephesinin her iki yanında birer pilaster yer alır. Pilaster başlıklarının üzerinden geçen silme ile çeşmenin düz kornişi arasında konumlanan mermer kitâbenin üzerine, kabartma tekniğiyle inşasına dair dört satırlık bir metin işlenmiştir. Cephenin ortasındaki basık kemerli bir niş içerisinde, mermerden yapılan düz bir ayna taşı ile bir musluk vardır. Yapının ön cephesinde bir alınlık, arka kısmında bir su terazisi bulunur. Üzeri çatısız olan çeşmenin; alınlığa kadar yüksekliği 4,66 m, alınlıkla birlikte yüksekliği 5,6 m iken su terazisinin yüksekliği 7,84 m'dir.

Tarihi

Çeşme, Hasan Rıza Paşa tarafından 1845 ya da 1846 yılında yaptırıldı.^{[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.} 1970'lerden itibaren, çevresindeki dükkânların yaptığı eklemelerle tahribata uğramaya başladı. Seyyar bir kitap satıcısı tarafından ön cephesindeki teknesi bir kitap sergileme alanı, su deposu ise kitap deposu olarak kullanıldı. Kitapçının buradan ayrılması sonrasında ise çöp biriktirilen bir yer hâline geldi.^{[3]Küçük Bir Şey: Çeşme Restorasyonu. 31 Mart 2014.}

Mülkiyeti, Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı İstanbul 5 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünde olan yapı,^{[4]Kültürel yapılar.} kurumdan alınan izin doğrultusunda, Kadıköy Belediyesinin 2011'de hazırladığı rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerine göre Belediye tarafından 2014 yılında restore edildi.^{[3]Küçük Bir Şey: Çeşme Restorasyonu. 31 Mart 2014.} Daha önceleri teknesi doldurulmuş, şehrin su şebekesiyle bağlantısı kopmuş ve musluğu olmayan çeşme, Mart 2014'te tamamlanan çalışmalar sonucunda bu sorunların giderilmesi ve pirinç bir musluk eklenmesiyle tekrar işlevsel hâle geldi.^{[1]İstanbul Çeşmeleri. 1945, s. 442.[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.[3]Küçük Bir Şey: Çeşme Restorasyonu. 31 Mart 2014.} Çalışmalar kapsamında, iç yan duvarları ile tavanında var olan yıkılmalar onarılırken yapıdaki çimento bazlı sıvalar kaldırılarak bu sıvaların yerine Horasan harcı kullanıldı ve işlevini yitiren taşların yerine benzer malzeme yerleştirildi.^{[3]Küçük Bir Şey: Çeşme Restorasyonu. 31 Mart 2014.} Yapının yüzeylerinde temizlik yapılırken kitâbesindeki yazılar altın varak kullanılarak belirginleştirildi.^{[3]Küçük Bir Şey: Çeşme Restorasyonu. 31 Mart 2014.}

Konumu ve mimarisi

İstanbul'un Kadıköy ilçesinin Osmanağa Mahallesi'nde, Serasker Caddesi'ndeki 104 numaralı ve 18,50 m2 tapu alanına sahip olan yapı, bu cadde ile Osmancık Sokağı'nın kesiştiği yerde konumlanan bir köşe çeşmesidir.^{[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.[5]TKGM Parsel Sorgulama Uygulaması - Öznitelik bilgisi.} Dikdörtgen planlı kâgir yapı, kesme küfeki taşı ve tuğla hatıllı duvarlarla inşa edilmiştir. Güneydoğu ile kuzeybatıya bakan yan cepheleri tuğla hatıllı duvarlar şeklindeyken kuzeydoğu cephesinde bir su terazisi yer alır. Klasik Osmanlı mimarisi tarzındaki yapının kesme küfeki taşından yapılan ön cephesinin iki yanında birer pilaster bulunur.^{[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.} 19,73 m rakımında yer alan yapının alınlığına kadar yüksekliği 4,66 m, alınlıkla birlikte yüksekliği 5,6 m iken su terazisinin yüksekliği 7,84 m'dir.

Yapının çatısı yok olmuştur.^{[6]İstanbul'un Çeşme ve Sebilleri. 1993, s. 355.} Ön cephesinin ortasındaki mermerden yapılan düz ayna taşı, yukarısında kilit taşlı basık kemerin bulunduğu bir niş içerisinde yer alır.^{[1]İstanbul Çeşmeleri. 1945, s. 442.[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.[7]Kütahya'da II. Abdülhamid Han döneminde inşa edilmiş iki çeşme: Çinili Çeşme ve Hürriyet Çeşmesi. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, s. 75-92.} Teknesi de mermerden inşa edilmiştir.^{[1]İstanbul Çeşmeleri. 1945, s. 442.[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.} Pilaster başlıklarının üzerinden geçen silme ile çeşmenin düz kornişi arasında konumlanan dikdörtgen şeklindeki mermer kitâbeye, kabartma tekniğiyle bir Besmele ile Enbiyâ Suresi'nin 30. ayetinden bir bölüm işlenmiştir. Celî sülüs tekniğiyle yazılmış altın varaklı hat, Abbas Kemal Efendi'ye aittir. Bu kısmın altında bulunan ve görece daha küçük boyutlu dikdörtgen kartuşta sanatçının imzası, onun altındaki kartuşta ise eserin yapılış yılı, celî talik üslubuyla yazılıdır. Kitâbe metni şu şekildedir:^{[1]İstanbul Çeşmeleri. 1945, s. 442.[2]İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 2006, s. 150.[6]İstanbul'un Çeşme ve Sebilleri. 1993, s. 355.}

Ayrıca bakınız

• Kadıköy'deki çeşmeler listesi