Hasan Fuad Paşa

Hasan Fuad Paşa (Hacemıko) (1847, Bjeduğkale – Aralık 1911, İstanbul), Çerkes (Adige) asıllı Osmanlı komutanı, matematikçi ve eğitimcidir.

Hayatı

Çerkeslerin Bjeduğ Kabilesi'nin (Çerkesçe / Adigece: Бжъэдыгъу Rusça: Бжедуги) aristokrat ailesi Hacemıkoların (Çerkesçe / Adigece: Хьаджэмыкъу Rusça: Хаджемуков, Гаджемуков, Хаджемук Ayrıca: Hadjimoukoff, Hadjimoukov, Gadjimoukoff) prenslerindendir. Hacemıkolar, Bjeduğ Kabilesi'nin yönetici büyük prensleri (Пщышхо -Дословно с Черкесского "Князь Большой/Великий"-) olup, Batı Çerkesya'nın son hükümran aristokrat ailelerindendir.^{[1]Rusya'nın Adige (Çerkes) Asker ve İdarecileri XVI-XX. Yüzyıl- A.V.Kazakov, Sayfa: 265.}

Hasan Fuad Paşa, Bjeduğ Hımmışey (Xамышеевских) Prensi ve Süvari Alayı Komutanı Hacemıko Misost'un (Хаджимуков Мисост -Мысше-ост, Машауст-) oğlu olup, annesi tarafından da önemli tarihi kişiliği ile tanınan Çerkes liderlerinden Prens Zanıko (Zanekue) Sefer Bey'in (Zanoğlu Sefer Paşa'nın)^{[2]Kuzey Kafkasya’nın Uluslararası Lideri: Sefer Zaniko (Makale), Doç.Dr. Zübeyde Güneş Yağcı, Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 2016, Sayı 76, Sayfa: 59-85.} torunudur.^{[1]Rusya'nın Adige (Çerkes) Asker ve İdarecileri XVI-XX. Yüzyıl- A.V.Kazakov, Sayfa: 265.}^{[3]Osmanlı Müellifleri (Osmanlıca), Bursalı Tahir Efendi, 1925, III.Cild Sayfa: 263-264.}^{[4]Osmanlı Müellifleri (Transkripsiyon), Bursalı Tahir Efendi, Hazırlayan: İsmail Özen, İstanbul, 1975, III.Cild Sayfa: 269.}^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[6]Sanatta Batıʼya Açılış ve Osman Hamdi, Mustafa Cezar, Osman Hamdi Bey, Türkiye İş Bankası, 1971, Sayfa: 553}^{[7]Sanat Dünyası "Devlet Güzel Sanatlar Akademisi 85 Yaşında", Milliyet Gazetesi, 10.03.1960, Sayfa: 6} Hasan Fuad Paşa, 1847 yılında, Kafkasya'nın Bjeduğkale Eyaleti'nde (Çarlık dönemi adı; Yekaterinador, Şimdiki adı; Krasnodar'da) doğmuştur. 11 yaşında İstanbul'a gelmiştir.^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.}

Hasan Fuad Paşa, dayısı Zanıko İbrahim Paşa'nın vesilesiyle^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.} 1870 (1286)'da Mekteb-i Harbiye’ye (Harp Okulu) girmiştir. 1873 (1290)'da Mülâzım (Teğmen) rütbesiyle mezun oldu. 1875 (1292)'de de Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'den mezun oldu.^{[9]Sicill-i Osmanî Zeyli: Esad Dede-Galip Bey, Mehmet Zeki Pakalın, Türk Tarih Kurumu, 2008, Sayfa: 143.}^{[10]Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi, Ekmeleddin İhsanoğlu, İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 1999, Sayfa: 419.} Çerkes kökenine uygun olarak ince uzun boylu bir fiziğe sahipti.^{[9]Sicill-i Osmanî Zeyli: Esad Dede-Galip Bey, Mehmet Zeki Pakalın, Türk Tarih Kurumu, 2008, Sayfa: 143.}

Mekteb-i Harbiye’den mezun olduktan sonra Redif Taburu’nda görev almış ve daha sonra da Bursa Mekteb-i Fünûn-ı İdadisi’nde (Askeri Lisesi’nde) Fransızca Öğretmenliği'ni yapmıştır.^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.}

Hasan Fuad Paşa, Mekteb-i Harbiye mezuniyetinden sonra, toplam kırk yıl kadar askeri ve mülki okullarda matematik eğitimciliği (riyaziye hocalığı) yapmıştır.^{[3]Osmanlı Müellifleri (Osmanlıca), Bursalı Tahir Efendi, 1925, III.Cild Sayfa: 263-264.}^{[4]Osmanlı Müellifleri (Transkripsiyon), Bursalı Tahir Efendi, Hazırlayan: İsmail Özen, İstanbul, 1975, III.Cild Sayfa: 269.} Hasan Fuad Paşa, Mekteb-i Harbiye (Harp Okulu)'nda "Cebir", "Topoğrafya ve Hendese-i Resmiyye" dersleri vermiştir.^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.} Kaymakam (Yarbay) rütbesindeyken, ek görev olarak, Osman Hamdi Bey'in kurucusu ve müdürü olduğu 1883'te açılan ve öğretime başlayan Sanâyi-i Nefîse Mektebi Âlisi'nin ilk öğretim kadrosunda Riyaziye hocası olarak görev almış, 1883-1903 yılları arasında yaklaşık 20 yıl görev yapmıştır.^{[6]Sanatta Batıʼya Açılış ve Osman Hamdi, Mustafa Cezar, Osman Hamdi Bey, Türkiye İş Bankası, 1971, Sayfa: 553}^{[7]Sanat Dünyası "Devlet Güzel Sanatlar Akademisi 85 Yaşında", Milliyet Gazetesi, 10.03.1960, Sayfa: 6}^{[11]Türkiyemiz, Cilt: 27, Sayı:80, Ak Yayınları, 1997, Sayfa: 36-38.} Miralay (Albay) rütbesindeyken, ek görev olarak Mekteb-i Mülkiyye-i Şâhâne İ'dâdî Kısmı Hendese (Geometri) Muallimliğine de tayin edilmiş olup, "Müsellesat ve Hendese" dersleri vermiştir. On dokuz yıl bu görevde kaldıktan sonra, İ'dâdî Kısmı'nın Mercan'a nakledilmesi üzerine 1900'da Mülkiye'den ayrılmıştır.^{[12]Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler "Mülkiye Şeref Kitabı", Ali Çankaya, S.B.F., 1969, Sayfa: 987 - 988.} Sonraki döneminde de Kuleli Mekteb-i Fünûn-ı İdadisi’nde (Kuleli Askeri Lisesi’nde) derslere girmiş ve uzun zaman burada öğretmenlik ve 1893'ten itibaren Ders Nazırlığı (Öğretim Başkanlığı)^{[13]Dünden Bugüne Kuleli Askeri Lisesi, Kuleli Askeri lisesi Matbaası, İstanbul-2007, Sayfa: 157.}^{[14]Vatan Hizmetinde, Yusuf Kemal Tengirşenk, Kültür Bakanlığı, 1981, (ilgili bir hatıra) Sayfa: 34-45.} yapmıştır. Mirliva Rütbesi’ni (Tuğgeneral) bu görevi esnasında kazanmıştır.^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.}^{[9]Sicill-i Osmanî Zeyli: Esad Dede-Galip Bey, Mehmet Zeki Pakalın, Türk Tarih Kurumu, 2008, Sayfa: 143.}

Sultan II.Abdülhamid dönemi Dersaâdet’in Şehremini (Belediye Başkanı ve Valisi) Rıdvan İsmail Paşa'nın kişisel husumet nedeniyle öldürülmesi (23 Mart 1906) hadisesinde, azmettirici olarak Mabeyn Mütercimi ve Şuray-i Devlet Azası Bedirhani Abdürrezzak Bey ile amcası Selimiye Kışlası Komutanı Ali Şamil Paşa'nın evleri aranmış, aramada Hasan Fuad Paşan'nın imzalı bir fotoğrafı bulunmuş,^{[9]Sicill-i Osmanî Zeyli: Esad Dede-Galip Bey, Mehmet Zeki Pakalın, Türk Tarih Kurumu, 2008, Sayfa: 143.}^{[15]Sultan Abdülhamid ve Yıldız Kamarillası, Süleyman Kâni İrtem, Osman S. Kocahanoğlu, Temel, 2003 Cilt:2, Sayfa: 355.}^{[16]Emir Bedirhan: 20. yüzyılın başlarında kürt milliyetçi söylemine bir örnek, Ahmed Ramiz, Ömer F. Kurhan, BGST Yayınları, 2007, Sayfa: 63.} sorulduğunda Abdürrezzak Bey, Hasan Fuad Paşa hakkında “Necabetlü” (Temiz Soylu, Asil Soylu) ifadesini kullanması nedeniyle, konuyla hiçbir ilgisi olmadığı halde, 1906 yılında Rodos'a sürgün edilmiştir.^{[15]Sultan Abdülhamid ve Yıldız Kamarillası, Süleyman Kâni İrtem, Osman S. Kocahanoğlu, Temel, 2003 Cilt:2, Sayfa: 355.}^{[16]Emir Bedirhan: 20. yüzyılın başlarında kürt milliyetçi söylemine bir örnek, Ahmed Ramiz, Ömer F. Kurhan, BGST Yayınları, 2007, Sayfa: 63.}^{[17]Hayatım, Kâzım Karabekir, Faruk Özerengin, Emre Yayınları, 1995, Sayfa: 380.}^{[18]Hayatım, Kâzım Karabekir, YKY, 2008, Sayfa: 212.}^{[19]İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1896-1909., Kâzım Karabekir, Emre Yayınları, 1993, Sayfa: 93.} Temmuz 1908 (1324)'de II. Meşrutiyet’in ilanı ile tekrar İstanbul’a dönmüştür.^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.} Ancak, sürgünün gerçek sebebinin bu talihsiz olay olup olmadığı şüphelidir. Sürgünün, Jön Türkler'in muhalefeti ile mücadele eden ve bu dönemde "Çerkes Tarihi" yazım fikrine canı sıkılan Sultan II.Abdülhamid'in uyguladığı baskıcı politikanın sonucu olarak gerçekleştiği de değerlendirilmektedir. Ahmed Bedevi Kuran'ın "İnkılâp Tarihimiz ve Jön Türkler" eserinde bu konuda Kuleli Mekteb-i Fünûn-ı İdadisi Ders Nazırı Çerkes Hasan Fuad Paşa"nın da adı verilerek bir değerlendirme yapılmıştır.^{[20]İnkılâp Tarihimiz ve Jön Türkler, Ahmet Bedevi Kuran, Tan Matbaası, 1945, Sayfa: 47.}

Hasan Fuad Paşa, yaşamı boyunca, hür fikirli, sağlam ahlaklı, saygın bir kişilik olarak tanınmıştır.^{[3]Osmanlı Müellifleri (Osmanlıca), Bursalı Tahir Efendi, 1925, III.Cild Sayfa: 263-264.}^{[4]Osmanlı Müellifleri (Transkripsiyon), Bursalı Tahir Efendi, Hazırlayan: İsmail Özen, İstanbul, 1975, III.Cild Sayfa: 269.}

Eserleri

Hasan Fuad Paşa, eğitimcilik yaptığı dönemde aynı zamanda matematik ve geometri üzerine önemli eserler vermiştir.^{[3]Osmanlı Müellifleri (Osmanlıca), Bursalı Tahir Efendi, 1925, III.Cild Sayfa: 263-264.}^{[4]Osmanlı Müellifleri (Transkripsiyon), Bursalı Tahir Efendi, Hazırlayan: İsmail Özen, İstanbul, 1975, III.Cild Sayfa: 269.}^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.}^{[21]Ordumuzun Yetiştirdiği İlim Adamları - Haluk Y. Şehsuvaroğlu Cumhuriyet Gazetesi, Tarihi Bahisler, 14 Eylül 1960, Sayfa: 2.}

Hendese-i Musattıha,
Hendese-i Mücessime,
Hendese-i Resmiyye,
Hendese-i Murakkama,
Ameli Hendese ve Resm-i Hattı.

Ölümü ve Mezarı

Hasan Fuad Paşa, Aralık 1911 (hicri 1329)^{[3]Osmanlı Müellifleri (Osmanlıca), Bursalı Tahir Efendi, 1925, III.Cild Sayfa: 263-264.}^{[4]Osmanlı Müellifleri (Transkripsiyon), Bursalı Tahir Efendi, Hazırlayan: İsmail Özen, İstanbul, 1975, III.Cild Sayfa: 269.}^{[5]Ğuaze Gazetesi (Arapça Harflerle Çerkesce), 28 Aralık 1911, İstanbul, Sayı: 27, Sayfa: 7.}^{[8]1911-1914 Yılları Arasında İstanbul'da Yayınlanan Ğuaze (Rehber) Gazetesi Işığında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Çerkeslerin Siyasi ve Sosyo-Kültürel Faaliyetleri (Türkçe) Tez, Fatih Gide, Ağustos 1911, Nevşehir Üniversitesi, Sayfa: 62.}^{[21]Ordumuzun Yetiştirdiği İlim Adamları - Haluk Y. Şehsuvaroğlu Cumhuriyet Gazetesi, Tarihi Bahisler, 14 Eylül 1960, Sayfa: 2.}^{[22]Le Stéphanois Journal, 28 Aralık 1911, Saint-Etienne, Sayfa: 3.}^{[23]Polybiblion - Revue Bibliographique Universelle, Société Bibliographique, Paris 1912, Cilt 124-125 (Chronique: Necrologie), Sayfa: 82.} yılında 65 yaşındayken İstanbul'da ölmüştür (Hicri: 29 Zilhicce 1329, Rumi: 7 Kanûn-ı evvel 1327).^{[9]Sicill-i Osmanî Zeyli: Esad Dede-Galip Bey, Mehmet Zeki Pakalın, Türk Tarih Kurumu, 2008, Sayfa: 143.} Hasan Fuad Paşa'nın ölümüne ilişkin haberler, yabancı gazete ve kroniklerlerde de yer almıştır;

Hasan Fuad Paşa'nın ebedi istirahatgâhı, Kılıç Ali Paşa Camii'nin haziresinde (Bahçe Mezar Bölümü'de) bulunmaktadır.^{[9]Sicill-i Osmanî Zeyli: Esad Dede-Galip Bey, Mehmet Zeki Pakalın, Türk Tarih Kurumu, 2008, Sayfa: 143.} Sütun formundaki mermer mezar taşında, aşağıdaki metin yer almaktadır.^{[24]Fazıl İsmail Ayanoğlu, Tarihi Mezar Taşları - İstanbul-3, Yayına Hazırlayan: Seyit Ali Kahraman, İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü, İstanbul, 2022, Sayfa 235.}

Hasan Fuad Paşa

Hayatı

Eserleri

Ölümü ve Mezarı

Dış bağlantılar

Kaynakça