Hamza Mirza

Hamza Mirza (; 4 Eylül 1568 – 6 Aralık 1586), babası Muhammed Hudabende’nin saltanatı sırasında İran’ın Safevi veliaht prensiydi. Annesi, Mazandaran’lı bir Mar’aşi prensesi olan Hayrünnisa Begüm’dü.

Biyografi

4 Eylül 1568’de (11 Rebiülevvel Hicrî 976) Herat’ta doğmuş ve Muhammed’in amcası Hamza’nın adını almıştır.^{[1]Khulasat-ut-Tawarikh, cilt 1, s. 559 (Farsça)} Dedesi I. Tahmasp tarafından 1573’te Herat valisi olarak atanmıştır. Ancak babasının şikâyetleri nedeniyle Hamza Şiraz’a nakledilmiş ve yerine küçük kardeşi Abbas getirilmiştir.

II. İsmail 1577’de kardeşi ve yeğenlerinin idamını emretmiş, ancak emir yerine getirilmeden ölmüş; ardından kardeşi Muhammed Hudabende tahta çıkmıştır. Hamza, annesinin isteği üzerine Şubat 1578’de resmen veliaht prens ilan edilmiştir. Türkmen ve Takalu emirleri atanmasında önemli rol oynamış ve başlıca destekçileri olmuştur. 1578’deki Çıldır Muharebesi’nden sonra annesini Karabağ’a kadar takip etmiştir.

Annesinin 26 Temmuz 1579’daki cinayetinin ardından,^{[2]Savory, Roger. Iran Under the Safavids. Cambridge University Press, 24 Eylül 2007, s. 71-73.} Hamza, genç Abbas’ı destekleyen Ali-Kuli Han Şamlu ve onun Şamlu–Ustaclu koalisyonu ile hüküm süren şah Muhammed Hudabende arasındaki çatışmada merkezi bir figür haline gelmiştir. Annesinin destekçisi Mirza Salman Caberi, Ağustos 1580’de Hamza Mirza’nın veziri Hüseyin Beg Şamlu’yu azlettirmeyi başarmış ve makamı kendisi üstlenmiştir.^{[3]Savory, R. M.. The Significance of the Political Murder of Mīrzā Salmān. Islamic Studies, 1964, s. 181-191.} Taraflar ancak 1581’den sonra bir anlaşmaya varmış ve Hamza’yı veliaht prens olarak kabul etmiştir.^{[4]Kia, Mehrdad. The Ottoman Empire: a historical encyclopedia. ABC-CLIO, an imprint of ABC-CLIO, LLC, 2017, s. 91.} 1585’te gulam (köle-asker) Farhad Beg, Hamza Mirza’nın baş yardımcısı olarak atanmıştır.

Osmanlılar 1585’te Tebriz’e saldırdığında Hamza Mirza Safevi ordusunun bir parçasıydı. Ancak Azerbaycan eyaleti valisi Amir Han Mevsillu-Türkman’ın iddiaya göre Hamza Mirza’nın emriyle öldürülmesi, Kızılbaş aşiretleri arasında bir çatlağa neden olmuştur. Hamza’ya göre Amir Han, annesinin cinayetinden sorumlu olanları tespit etme çabalarını engelliyordu.

Osmanlı kuvvetlerinin Tebriz’e yaklaştığını öğrenince Hamza Mirza, Takalu ve Türkmen aşiretlerinden yardım istemiştir. Ancak Kaşan valisi Muhammed Han Türkoman, Hemedan valisi Vali Han Takalu ve Rey valisi Masib Han Şerefeddin Oğlu Takalu gibi önde gelen komutanların birçoğu, Amir Han’ın öldürülmesinden duydukları öfkeyle emrine uymayı reddetmiş ve 21 Şubat 1586’da küçük kardeşi Tahmasp Mirza lehine açık bir isyan başlatmıştır. Ancak isyan bastırılmış ve Tahmasp Mirza 23 Mayıs 1586’da Alamut’ta hapsedilmiştir.^{[5]Khulasat-ut-Tawarikh, cilt 2, s. 828 (Farsça)}

Ölümü

Hamza Mirza’nın annesinin cinayetinin intikamını alacağından endişelenen Kızılbaşlar, veliaht prensin öldürülmesine karar vermiştir. 6 Aralık 1586 gecesi Karabağ’daki kampında kişisel berberi Hodi tarafından bıçaklanarak öldürülmüş ve Erdebil’e defnedilmiştir; katil hemen idam edilmiştir. Hamza Mirza’nın ölümünden sonra Osmanlı ordusu Tebriz’i kolayca ele geçirmiş ve küçük kardeşi Ebu Talib Mirza, Kızılbaş emirleri tarafından Safevi veliaht prensi olarak atanmıştır.^{[6]Bomati, Yves. Shah Abbas: empereur de Perse, 1587-1629. Perrin, 1998, s. 34-35.}

Ailesi

Hamza Mirza ilk olarak 1578’de Soltan Hüseyin Mirza’nın kızı ve Bahram Mirza’nın torunu olan Oğlan Paşa Hanım ile evlenmiştir. Hamza Mirza, Mirza Salman Caberi’nin tavsiyesi üzerine 1579’da Kaheti Kralı II. Aleksandre’nin kızı Tinatina ve 1582’de Kartli Kralı I. Simon’un kızı Fahrican-Begüm ile evlenmiştir. Daha sonra Nisan 1582’de Mirza Salman Caberi, kraliyet ailesiyle daha yakın bağlar kurmak amacıyla kendi kızı Safiye Begüm’ü Hamza Mirza ile evlendirmiştir.

Antonio de Gouvea’ya göre, Hürmüz’de görevli Augustinyen misyoner Simão de Moraes’ten aktardığı üzere, Tinatina bir keresinde ağır hasta olan Hamza’yı Hristiyanlık’a geçmeye ikna etmiştir. Ancak Gouvea’ya göre bu hikâye, de Moraes ile görüşen bir Ermeni rahip tarafından uydurulmuştur. De Gouvea ayrıca Abbas’ın kendisine Hamza’nın Hristiyanlığı büyük ölçüde kayırdığını söylediğini iddia etmiştir.^{[7]Gouveia, António de. Relaçam em que se tratam as guerras e grandes victorias que alcaçou o grãde rey da Persia Xá Abbas do grão turco Mahometto [et] seu filho Amethe .... por Pedro Crasbeeck, 1611, s. 4.}

Oğlu İsmail Mirza, Abbas’ın tahta çıkması üzerine Alamut’a gönderilmiş ve 1591’de kör edilmiştir. Küçük oğlu Haydar Mirza, İstanbul Antlaşması (1590)’nı güvence altına almak ve Osmanlı–Safevi Savaşı (1578–1590)’na son vermek amacıyla 1590’da Osmanlı sarayına rehine olarak gönderilmiş, ancak 1596’da orada ölmüştür.^{[8]Casale, Sinem. A Peace for a Prince: The Reception of a Safavid Child Hostage at the Ottoman Court. Journal of Early Modern History, 2016, s. 39-62.}