Hamşioğlu Cemal Paşa

Hamşioğlu/Hamşizâde Cemal Paşa ya da yerli adıyla Jemal Khimshiashvili (, ; 1850'ler, Hulo - 20. yüzyıl), Gürcü asıllı Osmanlı ve Rus komutanı ile devlet adamıdır.

Hayatı

Kökeni

1850'lerde Osmanlı İmparatorluğu'nun Lazistan Sancağı'ndaki Hulo kasabasında, bölgenin önde gelen Gürcü kökenli Hamşioğlu âilesine doğdu. Babası, 17 evlâdı olan Osmanlı ve sonradan Rus hizmetinde bulunan Şerif Hamşioğlu'dur.^{[1]Gogitidze, Mamuka. Военная элита Кавказа: Генералы и адмириалы из Грузии. Научно-исследовательский центр истории, 2007, s. 253.}

93 Harbi

Hamşioğlu Cemal Bey, gençliğinde Osmanlı ordusuna katıldı. 93 Harbi'nin Kafkasya Cephesi'nde çarpıştı. Savaş sırasında babası, Osmanlı İmparatorluğu'na ihânet ederek Rusya'ya kaçtı. Savaşın akabinde organize edilen Berlin Kongresi'nde Osmanlı, Kafkasya'daki çoğu topraklarını Rusya'ya devretti. Böylece Cemal Bey, Rusya tebaası oldu. Ayaklanma riskine karşı önlem olarak Hamşioğulları'na (kendisi ve kardeşi Temür dâhil) çeşitli mevkilerde memûriyet görevleri verildi.^{[2]Kasap, Murat. Osmanlı Gürcüleri. Gürcistan Dostluk Derneği Yayınları, 2012, s. 173-174.}

I. Dünya Savaşı

Rus ordusunda subay (albay?) olarak hizmet etmekte olan Hamşioğlu Cemal Bey, Harb-i Umûmî'nin hemen başında Batum Oblastı'nın Müslüman ahâliyi gönüllü alaylara sevk etme teşebbüsüne karşı cephe aldı. Kendi nüfuzunu kullanarak halkın bu mecbûrî askerlik talebine icâbet etmesine mânî olmaya çalıştı ve verilecek ortak yanıtın, korku gerekçesine dayandırılarak reddedilmesi husûsunda öncülük etti. Vâli'ye destek verenlerin sayıca az kaldığını görünce tutumunu daha da sertleştirdi ve bu süreçte Murgullu İmamzâde Mehmed Efendi ile özel bir görüşme tertip etti.^{[3]Dinç, Edip. Birinci Dünya Savaşı'nda Artvin ve Batum'da Türk-Rus Mücadelesi. Bizim Ahıska, Temmuz 2017, s. 13-14.}

Bu mülâkatta, Rusların mağlûbiyetine dâir kanaatlerini de göz önünde bulundurarak Osmanlı Devleti ile gizli bir ittifak zemini aradı; Batum'u muntazam bir askerî birlik ve 15.000 tüfek mârifetiyle Türk tarafına teslim etme vaadinde bulundu. Buna karşılık kendisine paşalık mertebesi verilmesini şart koştu. Böylece Cemal Bey, görünürde Rus İmparatorluğu'nun bir subayı olarak vazîfe yaparken, perde arkasında Teşkîlât-ı Mahsûsa ile iş birliği yaparak bölgenin Türk kuvvetlerince ele geçirilmesinde mühim bir rol oynadı.^{[3]Dinç, Edip. Birinci Dünya Savaşı'nda Artvin ve Batum'da Türk-Rus Mücadelesi. Bizim Ahıska, Temmuz 2017, s. 13-14.}

1918'de kardeşi Temür Paşa ile birlikte mîr-i mîrânlık pâyesine terfî ettirildi^{[4]BOA, İ..DUİT. 22469391, H-20-07-1336.} ve Mecîdî Nişanı ile taltif kılındı.^{[5]BOA, İ..DUİT. 22319827, H-28-05-1336 .} 1921'in başlarında, Ankara Hükûmeti'nin Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgâlini desteklemesi kapsamında, Cemal Paşa'nın memleketi Hulo, Deli Halid Paşa tarafından zapt edildi; Acara, kısa süreliğine Türk kontrolündeydi. Bunun üzerine Cemal Paşa, kardeşi Temür Paşa'yı oraya çağırdı. Temür Paşa, 23 Şubat 1921'de Acaralı askerleriyle Hulo'ya vardı.^{[6]Şenol, Zafer. Kafkas Tarihinde Hamşioğulları. Cinius Yayınları, 2018, s. 246.}

Ölümü

Cemal Paşa, 20. yüzyılın ilk yarısında öldü. Sâbit ve Celil Beyler başta olmak üzere birkaç çocuğu bulunmaktaydı.^{[7]Bal, Mehmet A.. Hatıralarda Trabzon'un Yakın Tarihi (1860-1950). ABP Yayınevi, 2004, s. 207.}