Gomidas Vartabed

Gomidas (Ermenice: Կոմիտաս) veya gerçek adıyla Soğomon Kevork Soğomonyan^{[1]Lang, David Marshall. Armenia: Cradle of Civilization. Allen & Unwin, 1980, s. 256.} (Ermenice: Սողոմոն Գեորգ Սողոմոնեան, d. 26 Eylül 1869, Kütahya - ö. 22 Ekim 1935, Paris), Ermeni ulusal müzik okulunun kurucusu sayılan Ermeni papaz, müzikolog, besteci, aranjör ve koro şefi.^{[2]Komitas. Encyclopædia Britannica.[3]Editorial Board. Հայ ազգային երաժշտության հիմնադիրը [The Founder of Armenian National Music]. Armenian Academy of Sciences, 1969, s. 3-6.} Gomidas, etnomüzikolojinin öncülerinden biri olarak tanınmaktadır.^{[4]McCollum, Jonathan Ray. Music, Ritual, And Diasporic Identity: A Case Study Of The Armenian Apostolic Church. University of Maryland, 2004, s. 11.}

Gomidas, küçük yaşta yetim kaldı, Ermenistan'ın dinî merkezi olan Eçmiyazin'e götürüldü ve burada Gevorgian İlahiyat Okulu'nda eğitim gördü. 1895'te vartabed (bekâr rahip) olarak atandı ve Berlin Humboldt Üniversitesi'nde müzik okudu ve daha sonra batılı eğitimini "ulusal bir müzik geleneği oluşturmak için" kullandı.^{[5]Crutchfield, Will. Music Noted in Brief; Choir From Armenia At Avery Fisher Hall. The New York Times, 5 Ekim 1987.}

Gomidas, Nisan 1915'te Ermeni Soykırımı sırasında diğer Ermeni entelektüeller ile birlikte, Osmanlı hükûmeti tarafından İstanbul'da tutuklandı ve cezaevi kampına sürüldü. Daha sonra serbest bırakıldı. Sürgün sırasındaki işkence ve kötü muamele sonrası travma sonrası stres bozukluğu yaşadı.^{[6]Soulahian Kuyumjian, Rita. Archeology of Madness: Komitas, Portrait of an Armenian Icon. Edition: 2, Reading, England: Taderon Press; Princeton, NJ: Gomidas Institute, 2001, p. 3.} İstanbul'a döndükten sonra durumu ağırlaşınca Şişli'deki Fransız La Paix Hastanesi'ne, ardından da Paris'te bir sanatoryuma yatırıldı ve hayatını geri kalanını orada tamamladı. Gomidas, tanınmış bir soykırım kurbanı olarak kabul görüyor ve sanat alanında da Ermeni Soykırımı'nın başlıca simgelerinden biri olarak gösteriliyor.^{[6]Soulahian Kuyumjian, Rita. Archeology of Madness: Komitas, Portrait of an Armenian Icon. Edition: 2, Reading, England: Taderon Press; Princeton, NJ: Gomidas Institute, 2001, p. 3.}

Hayatı

Sogomon Sogomonyan müzikle içli dışlı ve sadece Türkçe konuşan Kütahyalı bir ailede doğdu. 1 yaşındayken annesi, 11 yaşındayken babası öldü. 1880 yılına kadar babaannesinin yanında kaldı, o yıl içinde iyi bir eğitim alabilmesi için Bursa'daki anneannesi ve dedesinin yanına gönderildi. Dört ay sonra babasının ölüm haberini alması üzerine Kütahya'ya döndü.^{[7]Dadyan, Sara, Osmanlı'nın Gayrimüslim Tarihinden Notlar, Yeditepe Yayınları, s. 247} Eçmiyazin'deki Ermeni kilisesi ruhban okuluna giderek 1895'te buradan mezuniyetiyle papaz oldu. 7'nci yüzyılda yaşamış bir Ermeni halk ozanı olan Katolikos Gomidas'ın ismine atfen Komitas adını aldı. Doktor Papaz anlamına gelen vartapet unvanı ile birlikte anılmaya başlandı.

Eçmiyazin Manastırı korosunda bulunduktan sonra 1896'da Berlin'e giderek Humboldt Üniversitesi'ne kaydoldu ve müzikoloji öğrenimi gördü. 1899'da müzikoloji alanında doktor payesi alarak Eçmiyazin'e döndü. Gomidas, doktora tezi henüz jüri tarafından onaylanmadan Berlin'den ayrıldı. Bu nedenle, tezi arşivde bulunamadı.^{[8]Coşkun, Vahap. Gomidas'ın peşinde 50 yıl. 22 Ekim 2021.}

Kırsal kesimde geziler yaparak 3000 kadar Ermeni halk şarkısını derleyerek notaya geçirmiş ve eşsiz bir koleksiyon oluşturmuştur. Türkçe, Kürtçe ve Farsça derlemeleri de vardır.

En önemli özgün eseri İlahi Litürji Badarak'tır. 1892'de bestelemeye başladığı bu eseri bitirememiştir. Uluslararası Müzik Cemiyeti'ne Avrupa dışından kabul edilen ilk müzik adamı olmuştur. Avrupa'da, Türkiye'nin çeşitli yerlerinde ve Mısır'da müzik icra etti, konuşmalar yaptı.

1910 sonrasında İstanbul'da yaşadı. 300 üyeli Gusan Korosu'nu kurdu.

Tehcir Kanunu sonrası

Gomidas, 24 Nisan 1915 tarihli Tehcir Kanunu gereğince tutuklanan 2234 Ermeni aydını arasındaydı. Ertesi gün 180 kadar İstanbullu Ermeni ile birlikte trene bindirilerek Çankırı'ya sürgün edildi. Mehmet Emin Yurdakul, Halide Edib Adıvar ve yabancı diplomatların girişimleri üzerine Talat Paşa'nın özel emriyle,^{[9]Devlet arşivleri .} diğer 8 Ermeni sanatçısı ile birlikte İstanbul'a dönmesine 7 Mayıs'ta izin verildi. Dönüşünden sonra akıl sağlığını yitiren Gomidas, önce Şişli'deki Fransız Lape Hastanesi'ne, ardından hayatının son 20 yılını geçireceği Paris'teki bir sanatoryuma yatırıldı. Hayatının son 18 yılında hiç piyano çalmadı, beste yapmadı, şarkı söylemedi ve konuşmadı. 20 Ekim 1935 tarihinde Paris'te öldü.

Adı verilen eserler

• Eçmiadzin'in merkezi meydanı.

• Erivan'ın Arabkir ilçesinin ana caddesi olan .

• Yazar şair ve müzisyenlerin yer aldığı .

• Adı verilen mezarlığın yanındaki .

Konuyla ilgili yayınlar

• Gomidas Vartabed ile Çankırı Yollarında - Aram Andonyan (Belge Yayınları, Yaşam ve Anılar Dizisi, 2000), ISBN 9789753441247

Dış bağlantılar

• Virtual Museum of Komitas Vardapet

• Biyografisi

• .rm formatında bazı şarkıları