Gedik Ahmed Paşa Camii

Gedik Ahmed Paşa Camii veya İmaret Camii, Afyonkarahisar'da Kurtuluş Caddesi üzerinde geniş bir avlu içerisinde yer alan cami. II. Mehmed devrinin önemli devlet adamlarından Gedik Ahmed Paşa tarafından yaptırılmış olup Mimar Ayaz Ağa'ya atfedilmektedir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.[2]Gedik Ahmet Paşa Cami.}

Tarihi

Özgün kitabesi günümüze ulaşmadığından yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, inşasına Gedik Ahmet Paşa'nın Anadolu Beylerbeyi olduğu dönemde, yaklaşık 1470 yılında başlandığı kabul edilmektedir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.} Bazı kaynaklarda inşa tarihinin 1472 olduğu belirtilir.^{[3]Afyonkarahisar Valiliği - İmaret Camii’nde Yemek ikramı Yıllar Sonra Yeniden Başladı.} Cami, hamam, sıbyan mektebi ve medreseden oluşan bir külliyenin parçası olarak inşa edilmiştir. Külliye kompleksi, tasarım anlayışı, anıtsal boyutları ve tezyinat özellikleriyle Afyonkarahisar kent merkezindeki 15. yüzyıl Osmanlı mimarisinin önde gelen örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.}

Evliya Çelebi, ''Seyahatnâme'''sinde Gedik Ahmed Paşa Camii hakkında şu sözleri aktarmıştır:^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.}

“Nezih bir burmalı minaresi vardır. Boyu 150 eni 80 kademdir. İki kubbe yan yanadır. Mihrap ve minber eski sanat tarzında yapılmış ve bu minber Sinop şehrindeki minbere benzer, camiin yan sofaları vardır, hareminde şifalı bir hamamı vardır, 70 hücreli medresesi vardır."”

Yapıldığı tarihten itibaren çeşitli afetler ve tahribatlar nedeniyle birçok onarım geçiren cami, 18. yüzyılın sonlarında meydana gelen büyük depremde önemli ölçüde zarar görmüş ve kapsamlı bir tamirat görmüştür. Cami ile ilgili en ilginç bulgulardan birisi, 1792 yılında yaşanan bir depremden sonra Müftüzade Ahmet tarafından gerçekleştirilen tamiratla, 147 yıl sure ile hiç bakım görmeden 1939 yılına erişmiş olmasıdır. Bu onarıma ilişkin kitabe günümüzde de giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır ve 1795 tarihini belirtir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.[2]Gedik Ahmet Paşa Cami.}

Milli mücadele döneminde cami Yunanlılar tarafından ilki on gün ve ikincisi yaklaşık on dört ay sürmek üzere iki kez işgal edilmiş ve hapishane olarak kullanılmıştır. Millî Mücadele'nin ardından ise dönemin Afyonkarahisar Valisi Fahrettin Kiper'in girişimiyle gerçekleştirilen restorasyonda dış cephede büyük ölçüde tahrip olan taşlar sökülmüş, yerlerine Ayazini bölgesinden getirilen aynı ölçü ve biçimde yeni taşlar yerleştirilmiştir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.} Günümüzde cami ile hamam aslî vazifelerini sürdürmekte, medrese ise müze olarak kullanılmaktadır.^{[4]Tanman, M. Baha. Gedik Ahmed Paşa Külliyesi.}

Mimari

Cami, 29,20 × 35,40 metre ölçülerinde olup beş kubbeli bir son cemaat yeri, kıble ekseninde yer alan kare planlı ve kubbeli iki birim, bunların güneyindeki iki eyvan ile harimin köşelerine bitişik dört tabhâne mekânından oluşan ters T planlı (tabhaneli) bir düzene sahiptir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.[2]Gedik Ahmet Paşa Cami.} Tabhâne hücreleri arasına dışa açılan birer kubbeli eyvan yerleştirilmiştir. Yaklaşık 5,30 × 5,30 metre ölçülerindeki tabhâne birimleri kubbeyle örtülü olup kubbelere geçiş prizmatik üçgenler kuşağıyla sağlanmıştır. Bunlara basık kemerli kapılarla açılan, yaklaşık 5,55 × 5,55 metre ölçülerindeki eyvanlar ise pandantifli kubbelerle örtülüdür.^{[4]Tanman, M. Baha. Gedik Ahmed Paşa Külliyesi.}

Bu plan şeması, erken Osmanlı mimarisinde özellikle Bursa çevresinde gelişen tabhaneli cami tipinin seçkin örneklerinden biri kabul edilir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.} Orhan Gazi devrinde ortaya çıkan bu plan düzeni, Gedik Ahmet Paşa Camii'nde II. Mehmed dönemi mimarisinin gelişmiş bir uygulaması olarak görülmektedir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.} Edirne'deki Muradiye Camii ile Üç Şerefeli Camii gibi erken Osmanlı yapılarıyla benzerlikler taşıyan yapıda,^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.} daha sonraki düzenlemeler sırasında mihrap eksenindeki birimleri ayıran set kaldırılmış, kubbeleri taşıyan kemerler yükseltilerek ibadet mekânı daha bütünleşik ve ferah bir hâle getirilmiştir. Ayrıca kıble yönündeki kubbeli birim yanlara doğru eyvanlarla genişletilmiş, eyvan köşelerinin pahlanmasıyla mekânın açıklığı artırılmıştır.^{[4]Tanman, M. Baha. Gedik Ahmed Paşa Külliyesi.}

Caminin en dikkat çekici mimari unsurlarından biri, giriş cephesinden yaklaşık 40 santimetre dışarı taşan anıtsal taçkapıdır. Afyon çevresindeki ocaklardan getirilen gri ve beyaz mermerlerle inşa edilen taçkapı, kuzey cephesinin ve beş kubbeli son cemaat yerinin merkez ekseninde yer alır. Yapının kuzeyindeki son cemaat yeri altı yuvarlak sütun üzerine oturan beş sivri kemer ve sekizgen kasnaklı beş kubbeyle örtülüdür. Tek şerefeli minaresi yivli burma gövdesiyle dikkat çeker; yivlerin arası lacivert çinilerle kaplıdır. Mukarnaslı giriş kapısı mermerden yapılmış olup doğu, batı ve kuzey cephelerinde ikişer, kıble duvarında ise üç sıra pencere bulunmaktadır. İç mekânda iki büyük kubbe harimi örterken, yanlarda sıralanan odaların üzeri üçer küçük kubbeyle kapatılmıştır. Minber bütünüyle beyaz mermerden yapılmıştır.^{[2]Gedik Ahmet Paşa Cami.}

Yapıda kullanılan taş malzeme konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı araştırmacılar caminin sarımtırak küfeki taşı ve düzgün kesme taşla inşa edildiğini belirtirken, bazıları ise Ayazini taş ocaklarından getirilen kesme tüf taşının kullanıldığını ifade etmektedir. Bununla birlikte araştırmacılar, yapının inşasında yakın çevreden temin edilen yerel malzemelerin tercih edildiği konusunda görüş birliği içindedir.^{[1]Kar, Bedra Çeşminaz. Anıtsal Taş Yapılarda Meydana Gelen Bozulmalar: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Cami Örneği. Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2024.}

Ayrıca bakınız

• Taş Medrese