Feyzi Bey Alizoti

Feyzi Bey Alizoti (d. 22 Eylül 1874, Ergiri, Yanya Vilayeti, Osmanlı İmparatorluğu – ö. 14 Nisan 1945, Tiran, Arnavutluk) Osmanlı daha sonraları Arnavut siyasetçi. 22 Ocak ile 7 Mart 1914 tarihleri arasında kısa bir süre Arnavutluk başbakanlığı yapmıştır.

Hayatı

İlk yılları

Alizoti, o dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun Yanya Vilayeti içinde yer alan, günümüzde Arnavutluk'un güney illerinden biri olan Ergiri'de, güçlü bir ailede doğdu. Büyük büyükbabası Kurt Ahmed Paşa'nın ölümünden sonra çok kısa bir süre için Yanya Vilayeti'ni yöneten Alizot Paşa'dır. (1787) Babası Hasan Bey Alizoti yerel bir beydi. Alizoti henüz 8 yaşındayken, çalışmak için (bugün Yunanistan sınırları içinde bulunan) Yanya'ya gönderildi. Bundan sonra 1890 yılında Selanik'teki Klasik Spor Okulu'nu bitirdi ve Ergiri'ye geri döndü.

Osmanlı dönemi

1859'da Sultan Abdülaziz İstanbul'da açılıp daha sonra 1936'da Ankara'ya taşınacak olan Mekteb-i Mülkiye-i Fünun-u Şahane'de Ekonomi ve sivil yönetim alanında eğitim gördü. Mezun olduktan sonra, o dönem Osmanlı yönetiminde olan Suriye'ye gönderildi ve 3 yıl burada görev yaptı. İlk görevini tamamladıktan sonra yine Suriye'nin Trablusşam Eyaleti'ndeki Humus şehrine vali olarak atandı. Ardından Bilecik şehrinde de valilik görevinde bulundu. 1906 yılında Bâb-ı Âli'ye Arnavutluk bölgelerinde bir görev yerine tayin edilmek istediğini yazdı. Başkentteki bazı arkadaşlarının müdahalesiyle Görice Valisi olarak tayin edildi. Temmuz 1908'deki Jön Türk Devrimi ve yeni anayasanın ilanından sonra, 1910 Arnavut İsyanı sonrasında Arnavutluk vilayetlerindeki huzursuzluğun artacağı Mart 1910'a kadar Kosova Vilayeti'nin Prizren şehrinde vali olarak görev yaptı. Alizoti, İstanbul'a geri çağrıldı ve bir uzmanlık kursu için Romanya Krallığı'na gönderildi. 6 ay sonra geri dönünce Anadolu'da görevlendirildi ve Urfa Yöneticisi oldu. Ardından Batı Libya'da Valisi olarak atandı.^{[1]Robert Elsie. Historical Dictionary of Albania. Scarecrow Press, 19 Mart 2010, s. 10-11.}

El-Khums valiliği görevindeyken Trablusgarp Savaşı başladı. Araştırmacı yazar Robert Elsie'ye göre, İtalyanlar savaş sırasında Alizoti'yi tutukladı ve İtalya'daki bir kampta tuttu. Kampta bulunduğu dönemde, Arnavutluk tarihinin İtalyan çıkarlarının sadık bir destekçisi olarak en büyük İtalyan taraftarlarından biri olacaktı.^{[1]Robert Elsie. Historical Dictionary of Albania. Scarecrow Press, 19 Mart 2010, s. 10-11.[2]Massimo Borgogni. Tra continuità e incertezza. Italia e Albania (1914-1939). La strategia politico-militare dell'Italia in Albania fino all'Operazione "Oltre Mare Tirana". Franco Angeli, 1 Ocak 2007, s. 135.} Arnavutluk kaynaklarına göre ise, Osmanlı makamları tarafından geri çağrıldı ve On İki Adalarda yönetici olarak görevlendirildi.

Arnavutluk'un bağımsızlığını kazanması

1912 Arnavut İsyanı'nın başlangıcında, Osmanlı makamları onu Abdül Üpi ile birlikte Ergiri yakınlarındaki Cepo beldesinde bir Meclis toplayan Labëria bölgesinin Arnavut isyancılarını sakinleştirmek için en uygun arabulucu olarak gönderdi. Onların taleplerini kuzeydeki isyancılarla aynı paydaya getirdi. Üpi ve Alizoti 18 Ağustos'ta Tepedelen'de isyancı liderlerle bir toplantı düzenlemeyi başarsalar da girişimleri başarısız oldu.^{[3]Gazmend Shpuza. Në prag të pavarësisë. Eagle Press, 1999, s. 146-147.} Arnavutluk devletinin kurucusu Avlonyalı İsmail Kemal Bey, Alizoti'ye mektup yazdı ve Bağımsızlık Bildirgesi'nin ilanından sonra Avlonya'da kendisine katılmasını istedi.

Alizoti, 1918 ile 1920 yılları arasında Arnavutluk Maliye Bakanlığı görevini üstlendi. 25-27 Aralık 1918 tarihlerindeki 'ne katılan Arnavut liderlerden biriydi. 28-31 Ocak 1920 tarihlerindeki Loşna Kongresi'ne ise karşı bir tavır alacaktı. 1920'de daha sonra İtalyan yanlısı Dıraç hükûmetini yenisiyle değiştiren ve Arnavutluk'un toprak egemenliğini kuran Lushnjë 'nin (1883-1975) anılarına göre, Alizoti, Mustafa Merlika-Kruja, ve Sami Bey Vrioni ile birlikte delegelerin Loşna Kongresi'ne katılmalarını yasaklamaya çalışacaktı.^{[4]Ballafaqime politike në Shqipëri (1897-1942): kujtime dhe vlerësime historike. Shtëpia Botuese "Marin Barleti", 1995.} Ahmet Zogoğlu ona bunun için "hain" derdi. Girişimler başarısız olduktan sonra Alizoti, kongre destekçilerinin herhangi bir tepki göstermemesi için kısa süre içinde Korfu'ya kaçtı.^{[5]Muin Çami. Lufta e popullit shqiptar per çlirimin kombetar, 1918-1920: përmbledhje dokumentesh. Akademia e Shkencave e RPSH, Instituti i Historisë, 1976, s. 58.}

1924 Haziran Devrimi sırasında İtalyanlarla olan iyi ilişkileri nedeniyle kendisine ihtiyaç duyan Ahmet Zogoğlu'yu destekledi. Zogoğlu'nun iktidardaki yükselişinden sonra Alizoti Arnavutluk ve İtalya arasındaki çeşitli müzakerelerde yer aldı,^{[2]Massimo Borgogni. Tra continuità e incertezza. Italia e Albania (1914-1939). La strategia politico-militare dell'Italia in Albania fino all'Operazione "Oltre Mare Tirana". Franco Angeli, 1 Ocak 2007, s. 135.} her zaman İtalyan ve Arnavut çıkarlarının arasında gidip geldi,^{[6]Giovanni Zamboni. Mussolinis Expansionspolitik auf dem Balkan Italiens Albanienpolitik vom 1. bis z. 2. Tiranapakt im Rahmen d. italien.-jugoslaw. Interessenkonflikts u.d. italien. imperialen Bestrebungen in Südosteuropa.. 1970, s. 111.} İtalyanların kâhinleri olarak adlandırıldı. Şubat-Ekim 1927 arasında kısa süreliğine, müttefiki ve arkadaşı İlyas Bey Viryoni'nin yerine geçerek Maliye Bakanı oldu. 1928 yılında Arnavut Monarşisi'nin ilan edilmesinde önemli bir rol oynadı. Alizoti, Zogoğlu'nun sadece "Arnavutluk Kralı" değil, sınırların dışındaki Arnavut nüfusu da dahil "Arnavutların Kralı" olarak adlandırılmasını önerdi.^{[7]Aurela Anastasi. Institucionet politike dhe e drejta kushtetuese në Shqipëri (1912-1939). Luarasi, 1 Ocak 1998, s. 128.} İtalyan işgali altında 12 Nisan 1939'dan 1940'a kadar süren Şevket Vërlaci hükûmetinde yine Maliye Bakanı olarak görev yaptı.

Komünizm dönemi ve idam edilmesi

14 Nisan 1945 tarihinde komünist yetkililerce tarafından tutuklanmış, özel kurulan bir mahkemede yargılanıp kurşuna dizilerek idam edilmiştir.^{[8]Aliko, Tomor. Genocide on the intellectual elite of the Albanian nation under the communist terror. Shtypshkronja "MALUKA", 2007, s. 130.} Oğlu Rıza Alizoti de (1915-1947) bir grup mühendisle birlikte tutuklanmış, casusluk ve Kuçova petrol sahalarını sabote etmekle suçlanmış olup, 10 Ekim 1947 tarihinde asılarak idam edilmiştir.^{[9]Owen Pearson (Centre for Albanian Studies). Albania in the Twentieth Century, A History. I. B. Tauris, 2006, s. 221, 228.}

Komünist dönemde, Alizoti'nin yüksek öğrenimle ilgili ünlü bir sözüne çok atıfta bulunulurdu: "... Arnavutluk'ta aşırı entelektüel üretimi var." (Oysa bu söz söylendiğinde Arnavutların %80-85'i okuma yazma dahi bilmiyordu.)^{[10]Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë (Akademia e Shkencave e RPSH); Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë. Studime filologjike. Akademia e Shkencave e RPSSH; Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë (RPSSH Bilimler Akademisi, Tarihî Edebiyat Enstitüsü), 1987, s. 9.[11]Enver Hoca. Për arsimin dhe edukatën: përmbledhje veprash. Shtëpia Botuese "8 Nëntori", 1979, s. 181.}

Ayrıca bakınız

Arnavutluk tarihi