Ferruh Kethüda Camii

Ferruh Kethüda Camii ya da Balat Camii; İstanbul ili, Fatih ilçesinin Balat semtinde bulunan Mimar Sinan eseri cami.

Ayvansaray mahallesi, Mahkemealtı Caddesi üzerinde yer alır. Osmanlı döneminde Halvetiyye tarikatının Sünbüliye koluna ait bir tekkenin tevhidhanesi olarak da kullanılırdı. 1925'ten sonra uzun süre hizmet dışı kaldı; 1960'ta onarıldı ve yeniden ibadete açıldı. Düz kiremit çatılı, içten kubbeli, mütevazı bir bina olan caminin kıble duvarında bir güneş saati vardır. Mihrabı, değerli çinilerle kaplıdır.

Mimari özellikleri ve tarihi

Balat Tekkesi

Cami, Halvetiyye tarikatının Sünbüliye koluna ait bir tekke olarak hizmet vermiş ufak bir yapılar topluluğunun bir parçası olup, 1562-1563 tarihinde inşa edilmiştir. Osmanlı Devleti'nde 16. yüzyılda yönetici sınıfa mensup birçok kişi, kendi saray ve konaklarının bahçesine Halvetiler için tekke inşa ettirmiş, onlara geniş maddi olanaklar sunmuştu.^{[1]Bölükbaşı, Ayşe. XVI. Yüzyıl İstanbul’unda Tekke ve Saray Şeyh ve Bânî Arasındaki Yakınlığın Mahiyeti Üzerine Bir Değerlendirme. 20 Aralık 2023, s. 49-78.} Balat semtindeki bu tekke külliyesi, Kanuni Sultan Süleyman'ın sadrazamı Semiz Ali Paşa'nın kethüdası (kâhyası) olan Ferruh Ağa tarafından Mimar Sinan'a inşa ettirildi. Vakfiyesinde, tekkenin Ferruh Ağa'nın sarayının karşı tarafına inşa edilmiş olduğu yazar. Mezarı ise caminin ön tarafındaki hazire içindedir.

Ferruh Kethüdâ, tekkesinde Sinanüddin Yusuf'un görevlendirilmesini vakfiyesinde şart kılmıştı.^{[1]Bölükbaşı, Ayşe. XVI. Yüzyıl İstanbul’unda Tekke ve Saray Şeyh ve Bânî Arasındaki Yakınlığın Mahiyeti Üzerine Bir Değerlendirme. 20 Aralık 2023, s. 49-78.} Tekkenin ilk üç şeyhi, buradaki görevlerinden sonra, Halvetiliğin Sünbülî kolunun asitânesi olan Koca Mustafa Paşa Tekkesi'ne geçmiştir. Bu nedenle bu tekke, Halveti tekke hiyerarşisinde, Koca Mustafa Paşa Tekkesi'ne geçişin son adımını oluşturmaktaydı.^{[1]Bölükbaşı, Ayşe. XVI. Yüzyıl İstanbul’unda Tekke ve Saray Şeyh ve Bânî Arasındaki Yakınlığın Mahiyeti Üzerine Bir Değerlendirme. 20 Aralık 2023, s. 49-78.} Cami, tekkenin tevhidhanesi olarak da kullanılmış olduğundan Balat Tekkesi adıyla bilinirdi.

Şeriye Mahkemesi ve diğer yapılar

Ahşap çatılı Ferruh Kethüda Camii'nin de içinde bulunduğu ufak külliye; müştemilât, mahkeme binası ve çeşmeden oluşmaktaydı. Osmanlı şeriye mahkemelerinden biri olan Balat Şeriye Mahkemesi bu külliyede, caminin avlusundaki binada faaliyet göstermişti.^{[2]İstanbul Gezi Rehberi. 2000.} Caminin üzerinde bulunduğu cadde, "Mahkemaaltı" adını buradan alır. Külliyenin diğer yapıları yıkılmış; sadece cami ve çeşme günümüze gelebilmiştir.^{[3]Tanman, Baha. Balat Camii ve Tekkesi. 1992.}

Cami

Kesme taştan yapılmış cami, dikdörtgen planlı; düz kiremit çatılı, içten kubbeli, mütevazı bir binadır. Erken dönem Osmanlı yapılarında görülen zaviyeli (ters t tipli) plan şemasının uygulanmıştır.^{[4]Ferruh Kethüda Camii: Mimar Sinan'ın eseri çürümekten nasıl kurtuldu?. 8 Eylül 2024.}

Farklı yönlere açılan basık kemerli beş kapısı vardır. Mimar Sinan, altı ya da sekiz destekli, merkezî kubbeli bazı camilerinde uyguladığı mihrap çıkıntısını ahşap çatılı bu yapıda da uygulamıştır.^{[3]Tanman, Baha. Balat Camii ve Tekkesi. 1992.} Çatının içinde dışarıdan gözükmeyen bir kubbesi vardır.^{[5]Ferruh Kethüda Külliyesi Restorasyonu – EKO YAPI.}

Yapının kıble duvarında bir güneş saati bulunur. Evliya Çelebi'nin bildirdiğine göre kuzey duvarının son cemaat yerine bakan yüzeyinde hac yolundaki çeşitli menzilleri ve geçitleri gösteren manzara resimlerinin bulunmakta idi ancak bu resimler günümüzde mevcut değildir.^{[3]Tanman, Baha. Balat Camii ve Tekkesi. 1992.}

Mihrap, 18. yüzyılın ilk çeyreğinde Tekfur Sarayı'nda imal edildiği düşünülen çinilerle kaplanmıştır. Caminin minaresi harimin kuzeybatı köşesindedir. Minare, muhtemelen 23 Mayıs 1766 depreminden sonra kaideden itibaren yenilenmiştir.^{[3]Tanman, Baha. Balat Camii ve Tekkesi. 1992.} Tekke müştemilatı ve mahkeme binası ile birlikte camideki ahşap son cemaat yerinin 1877'deki Balat yangınında ortadan kalktığı düşünülür.^{[3]Tanman, Baha. Balat Camii ve Tekkesi. 1992.}

Hizmet dışı kalması, yeniden açılması ve onarımlar

Ferruh Kethüda Camii, tekkelerin kapatılmasıyla birlikte, 1925 yılından sonra uzun müddet hizmet dışı kadı ve harap duruma geldi. Duvarlarındaki diğer Tekfur çinileri 1940'lı yıllarda çalındı ve tahrip edildi.

Cami, semt halkı tarafından kurulan bir derneğin girişimleri ile 1953'te onarılmaya başlanmıştır. Onarım, Vakıflar İdaresi'nin desteğiyle 1960 yılında tamalanmış ve cami yeniden ibadete açılmıştır. Cami 1986 yılında ve 2016-2021 yılları arasında büyük onarım görmüştür.^{[5]Ferruh Kethüda Külliyesi Restorasyonu – EKO YAPI.}^{[6]Vakıf Eserimiz Ferruh Kethüda Camii İbadete Açıldı. - T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü.}

Ayrıca bakınız

Balat Hamamı