Fatih Sultan Mehmet'in Portresi

Fatih Sultan Mehmet'in Portresi, Venedikli ressam Gentile Bellini'nin Osmanlı padişahı II. Mehmed'i tasvir ettiği bir tablodur. Tablo, 1480'de Bellini tarafından diplomatik bir görev için bulunduğu İstanbul'dayken yapılmıştır. 15. yüzyılda Venedik ile Osmanlı İmparatorluğu arasında var olan önemli ekonomik ve diplomatik bağların bir kaydıdır.^{[1]Kim, David Young. Gentile in Red. 2015, s. 157-192.} Bu tablodan önce, Osmanlılar yakın zamanda Konstantinopolis'i fethetmişlerdi. Bu, Venedik Cumhuriyeti'ni 1479'da Fatih Sultan Mehmed'in barış antlaşmasını kabul etmekten başka çaresi olmayan bir duruma soktu. Venedik, Akdeniz'e olan yakınlıkları nedeniyle Konstantinopolis'e ticari bağlarla aktif bir şekilde bağlıydı. Ham ipek, pamuk, tezhipli el yazmaları, kakma metal işleri ve baharatların ithalatı bu barış antlaşması olmasaydı durma noktasına gelirdi.^{[2]Fiore, Julia. How Gentile Bellini’s Portrait of a Sultan Helped End a War. 14 Ağustos 2018.} Venedik Cumhuriyeti ile Osmanlı İmparatorluğu arasında bir barış antlaşması imzalandıktan sonra, Sultan II. Mehmed, sarayında bir İtalyan ressamın ikamet edip onun için resim yapmasını istediğine karar verdi ve bu görev İtalyan ressam Gentile Bellini'ye verildi.^{[1]Kim, David Young. Gentile in Red. 2015, s. 157-192.}

19. yüzyılda Sultan Mehmed'in tablosu kötü durumdaydı ve yoğun bir şekilde yeniden boyanmıştı. Bu sebeple zaman içerisinde tablo üzerine çok sayıda müdahalede bulunuldu. Bu da birçok sanat tarihçisinin tablonun Bellini'ye ait olduğunu doğrulayamamasına neden oldu. Ancak günümüzde sanat tarihçileri, bu resimde gördüklerimizin yaklaşık yüzde 10'unun Rönesans ustası Gentile tarafından yapıldığı konusunda hemfikir.^{[3]Freely, John. The Grand Turk : Sultan Mehmet II, Conqueror of Constantinople and Master of an Empire. 2009.} Bu tablo, Padişah tarafından çok saygı gören Gentile Bellini'nin becerilerini sergilemesine rağmen, Sultan'ın sarayında Venedikli bir ressam isteme seçimini pekiştiren Avrupa ve İslam kültürünün zekice kombinasyonlarını içermektedir.^{[2]Fiore, Julia. How Gentile Bellini’s Portrait of a Sultan Helped End a War. 14 Ağustos 2018.} Bellini'nin portresi, Osmanlı resminde de kalıcı bir etki bırakmıştır; Biri Şiblîzâde Ahmed Çelebi'ye atfedilen ve kompozisyonlarını Bellini'nin tablolarından alan birkaç resim mevcuttur.^{[4]Art in Renaissance Venice.} Fatih Sultan Mehmet'in Portresi, Birleşik Krallık'ın başkenti Londra'daki National Gallery'de sergilendi.^{[5]National Gallery, London.[6]Bellini's portrait of Mehmed the Conqueror on display in London.[7]Rodini, Elizabeth. Gentile Bellini, Portrait of Sultan Mehmed II (article).} 2020'de İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından 985.000 sterlin karşılığında satın alınan portre,^{[8]Bellini'nin Fatih Sultan Mehmet portresi: İBB, tablo için ne kadar ödeyecek ve nerede sergileyecek?.} İstanbul Belediye Sarayı'nda sergilenmeye başladı.^{[9]Akiş, Fazıl Alp. İBB’nin satın aldığı Bellini'nin Fatih portresi, Saraçhane’deki belediye binasında sergilenmeye başladı. 7 Ekim 2020.}

Açıklama

II. Mehmed, kırmızı bir tac üzerinde yer alan sarıktan oluşan başlığına ek olarak, üzerine bol bir kürk peçe takılmış kırmızı kaftanıyla tasvir edilmiştir; bu, onun rütbesini ve dini kimliğini belirtir. Çerçevenin ön kısmında mücevherlerle bezenmiş bir Osmanlı işlemesi asılıdır.^{[2]Fiore, Julia. How Gentile Bellini’s Portrait of a Sultan Helped End a War. 14 Ağustos 2018.} Sanat tarihçileri, Mehmed'in o sırada bir İtalyan sanatçı talep etmesinden kaynaklandığına inanıyor; kendisinin çok doğal bir benzerliğinin boyanmasını ve stilize edilmiş doğal bir portrede bir İtalyan hükümdarı olarak görülmek istedi. Mehmed'in giysisinin ve sarığının yuvarlak, hacimli biçimleri, çengel şeklindeki burnunun ve sivri çenesinin keskin, ince ve köşeli hatlarıyla büyük bir tezat oluşturuyor.^{[10]"Venice and the Islamic World, 828–1797" Symposium. Metropolitan Museum of Art, New York. April 22, 2007.} Bellini, Mehmed'i izleyiciden uzaklaşmış olarak tasvir etmek için o dönemin İtalyan klasik gelenekleri kullandı. O dönemde Venedik'ten klasikleşen portalleri anımsatan bir kemer ve bir bezle örtülmüş korkuluktan oluşan boyalı bir çerçeve portreyi çerçevelemiştir.^{[11]Cevizli, Antonia Gatward. Bellini, bronze and bombards: Sultan Mehmed II's requests reconsidered. 2014, s. 748-765.} Resmin sol alt kısmında “Victor Orbis” veya “Dünyanın Fatihi” yazısı vardır.^{[2]Fiore, Julia. How Gentile Bellini’s Portrait of a Sultan Helped End a War. 14 Ağustos 2018.} Bellini'nin sanatına atıf yapan başka bir kısmi yazıt da resimde yer almaktadır: “…doğanın altın askeri Gentile Bellini'nin gerçek becerisi, padişahın [görünüşünü] anımsatır [ve] her şeyi kendi özellikleriyle temsil eder… Bellini aynı görüntüyü 1480 Kasım ayının 15. gününde yaptı.” Bu yazıtın zamanla deforme olması sebebiyle, sanat tarihçilerinin yazıtın tamamını güvenle tercüme etmesi zordur.^{[12]Harper, JamesG. "The Turk and Islam in the Western Eye, 1450?750 ": Visual Imagery before Orientalism. Routledge, 5 Temmuz 2017.} Resme yakından bakıldığında bariz tutarsızlıklar veya yanlış bağlantılar bulunmaktadır. Kemer ve figürün dışındaki genel tablo göz önüne alındığında, cilalı, iyi boyanmış, ancak inanılmaz derecede dayanıksız görünmektedir; Mehmed'i tepeden mükemmel bir şekilde çerçevelemekte ancak sonra vücudu yanlardan kesilmektedir. Mehmed, onu çevreleyen mimariye kıyasla daha bulanık görünmektedir.^{[13]Rodini, Elizabeth. Gentile Bellini’s Portrait of Sultan Mehmed II. I.B. Tauris, 2020.}