Fahreddin Amidemiri

Fahreddin Amidemiri, Rumbeyoğlu Fahreddin Bey veya Fahreddin Reşad Bey (30 Mayıs 1867 - 14 Kasım 1943), son Osmanlı hükûmetinde maârif nazırı ve adliye nazırı olarak görev yapmış diplomat ve devlet adamı idi.^{[1]Kuneralp, Sinan. Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922). Prosopoprafik Rehber. İsis, 2003, s. 72.}

Hayatı

Fahreddin Reşad Bey 30 Mayıs 1867 senesinde doğulmuştur. Babası ulema Rumbey Mehmet Reşad Efendi'dir. 1887'de Mülkiye'den mezun olmuştur. Daha sonra Sadrazam olacak olan Avlonyalı Ferid Paşa'nın kızıyla evlenmiştir.

Siyasi kariyeri

Rumbeyoğlu Fahreddin Bey, çalışma hayatının büyük kısmını Osmanlı İmparatorluğu’nda diplomat olarak geçirdi. Batı kayıtlarında ilk kez görünmesi, 13 Mart 1903 tarihinde Birleşik Krallık’ta Osmanlı sefaretinde birinci kâtip olarak görev yaparken, VII. Edward tarafından kabul edilmesiyle gerçekleşti. 1911 yılı itibarıyla Fahreddin Bey, Berlin’deki Osmanlı sefaretinde maslahatgüzar olarak bulunmaktaydı.

1912 yılı Ağustos ayından Ekim ayına dek Fahreddin Bey, Çetine’de ve Budapeşte’deki Osmanlı başkonsolosu olarak görev yaptı. Bu görevlendirmesi sırasında Budapeşte’deki Osmanlı’ya ait Gül Baba Türbesi’nin ihyasıyla ilgilendi ve bu hususta bir makale kaleme aldı.

I. Dünya Savaşı Öncesi

Fahreddin Bey daha sonra Trablusgarp Savaşı’na dair bir uzlaşı sağlamak amacıyla Mehmed Nâbi Bey ile birlikte İsviçre’nin Lozan kenti yakınlarındaki Uşi’ye gitti. Osmanlı Hariciye Nazırı Gabriel Noradunkyan tarafından bir antlaşma taslağı hazırlamaları için görevlendirilen Fahreddin ve Nâbi Beylerin antlaşmayı imzalama yetkileri yoktu ve vardıkları mutabakat Bâb-ı Âli’nin onayına tabi olacaktı. Basının dikkatinden kaçınmak amacıyla Osmanlı diplomatları, 12 Ekim 1912 tarihinde Caux-sur-Montreux’deki Grand Hotel’de İtalyan temsilcilerle gizlice bir araya geldiler. Görüşmeler hem Osmanlı heyetinin tam yetkili olmayışı hem de İtalyanların Kuzey Afrika’daki toprak taleplerinde ısrarcı oluşu sebebiyle güçlükle ilerledi, ancak nihayetinde bir uzlaşmaya varıldı. 18 Ekim 1912 tarihinde imzalanan bu mutabakat, Birinci Lozan Antlaşması yahut Uşi Antlaşması olarak bilinmektedir.

Antlaşma metninde Rumbeyoğlu Fahreddin Bey’in unvanları, “Mecîdî Nişanı ve Osmâniye Nişanı ile taltif olunmuş” şeklinde kayda geçmiştir.

1914 yılının Ocak ayından Kasım ayına kadar Fahreddin Bey, St. Petersburg’da maslahatgüzar olarak görev yaptı. 29 Ekim 1914’te Karadeniz Baskını sırasında Osmanlı Donanması’nın Alman desteğiyle Karadeniz’deki beş Rus limanını bombalamasını takiben, 3 Kasım’da Rus hükûmeti Fahreddin Bey’i sınır dışı etti. Fahreddin Bey, İstanbul’a Finlandiya ve Almanya üzerinden döndü.

1916–17 yıllarında, I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru, Rumbeyoğlu Fahreddin Bey ile Mehmed Nâbi Bey, Osmanlı hükûmetine politika önerileri sunmak üzere çeşitli raporlar hazırladılar. Bunlardan biri, Hadramut bölgesinin tarihine ilişkin bir muhtıra olup, savaş sonrası müzakerelerde Osmanlı’nın egemenlik iddialarını desteklemek amacıyla kaleme alınmıştı. Osmanlı Arşivleri’nde bölgeye dair veri bulunamaması üzerine, temel kaynak olarak Encyclopædia Britannica’ya başvuruldu.

Son Osmanlı Hükûmetindeki Görevi

I. Dünya Savaşı’nın sona ermesinden sonra, Nisan 1920 tarihinde Rumbeyoğlu Fahreddin Bey, Dâmad Ferid Paşa’nın son Osmanlı hükûmetinde maârif nâzırı olarak görevlendirildi. Bu görevdeyken en çok bilinen icraatı, ders kitaplarında geçen “Türk” kelimesinin “Osmanlı” ifadesiyle değiştirilmesini emretmesi olmuştur. Temmuz 1920 itibarıyla Fahreddin Bey, adliye nâzırı olarak atandı ve Ağustos 1920'den itibaren Ahmet Tevfik Paşa'nın yeni kabinesinde aynı görevle yer aldı. Bu dönem zarfında Fahreddin Bey, Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğindeki Kuvâ-yi Milliye'ye karşı İstanbul Hükûmeti tarafından teşkil edilen Kuvâ-yi İnzibâtiye adlı “Hilafet Ordusu”nun mensupları arasında yer aldı. 1921 yılına kadar kabine üyeliğini sürdürdü.

Fahreddin Bey'in son Osmanlı hükûmetindeki mümeyyiz konumu, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti nezdinde olumsuz bir intiba uyandırdı. 23 Nisan 1924 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi, Fahreddin Bey'i Kuvâ-yi İnzibâtiye'deki faaliyeti ve Sevr Antlaşması'nı kabul eden kabineye iştiraki gerekçesiyle Yüzellilikler listesine dahil edildi; karar sonrası Fahreddin Bey yurt dışına kaçtı.^{[2]Resmî tarihin hainleri: 150’likler, Ayşe Hür, Taraf gazetesi, 3 Temmuz 2011.}1938 yılında ilan edilen afla Türkiye'ye döndü ve 1943 yılında vefat etti. Feriköy Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Çalışmaları