Enver Paşa'nın İsyanı

Enver Paşa'nın İsyanı (Enver poshoning qo'zg'oloni), daha büyük çapta bir hareket olan Korbaşı Ayaklanması'nın mühim bir parçası olarak addedilir.^{[1]Энциклопедия Кругосвет. www.krugosvet.ru.} Bu hareket, eski Harbiye Nazırı Enver Paşa tarafından sevk ve idare olunmuştur.

İsyan, 1921 senesi yaz mevsiminde Enver Paşa'nın Buhara'ya gelerek Korbaşılarla müzakerelerde bulunmasıyla başlamıştır. Ancak müzakerelerin neticesi olarak, Enver Paşa bu harekete iltihak etmiş ve Bolşevik kuvvetlerine karşı silâhlı mücadeleye girişmiştir. Korbaşı hareketinin bu safhası, onların en kuvvetli devrini teşkil eder; lâkin 1922 Mayıs'ında Bolşeviklerin Türkistan'da başlattığı karşı taarruzlarla birlikte, Korbaşı teşkilâtı çözülmeye yüz tutmuştur. 1922 Haziranı ortalarında, İbrahim Bek tarafından Enver Paşa'ya karşı bir başkaldırı vukû bulmuş, bu da Korbaşıların kendi içlerinde bir iç ihtilâfe sürüklenmesine sebebiyet vermiştir.

Nihayet bu isyan, 4 Ağustos 1922'de Enver Paşa'nın Abı-Derya mevkiinde şehadetiyle tamamen bastırılmıştır. Cenazesi Çeğan Tepesi'ne getirilerek orada defnedildi.^{[2]Türk, Fahri. Enver Paşa'nın Naaşının Tacikistan'dan Türkiye'ye Getirilişinin Türk Basınında Yansımaları. Akademik Bakış, Kış 2015, s. 15-16.}

Arka plan – 1921'de Korbaşılarla müzakereler

I. Dünya Savaşı'nın hitamında, Enver Paşa, Cemal Paşa ve Talat Paşa ile birlikte Almanya'ya iltica etmiş, zira İstanbul'da kurulan askerî mahkeme, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin bu üç mühim simasını idama mahkûm etmişti. Almanya'da, kimliğini gizleyerek 'Ali Bey' ismini kullanmak mecburiyetinde kalmıştır. 1919 yılında, Berlin'de Komintern'in bir temsilcisi olan Karl Radek ile bir görüşme gerçekleştirmiş ve bu zat kendisine yeni bir istikbal vadetmiştir—Kızıl Ordu'nun başında Korbaşılara karşı harp etmek.^{[3]Schüddekopf, Otto-Ernst. Karl Radek in Berlin : ein Kapitel deutsch-russischer Beziehungen im Jahre 1919. 1962.} 1920 yılı başlarında, Enver Paşa Moskova'ya gitmiş ve orada İslam İhtilal Cemiyetleri namıyla müsemma bir kuruluşta faaliyette bulunmuştur.^{[4]Moorehead, Alan (1997), Gallipoli, Wordsworth Editions, p. 79, .[5]ENVER PAŞA. TDV İslâm Ansiklopedisi.[6]ERŞAN, Mesut. Hüseyin Fevzi Bey’in, Enver Paşa-İslam İhtilal Cemiyetleri İttihadı - Anadolu Arasındaki İlişkilere Dair Raporu. Journal of Turkish Studies, 2009, s. 952-975.} Bu meyanda, İslâm ile Komünizm arasında bir ittifak vâdederek, Komünist-Müslüman bir birlik tesis etmeyi hedeflemiş; Korbaşıları durduracağını ve onları kendi taraflarına kazanacağını taahhüt etmiştir. 1921 yılı Haziran ayında, bazı temsilciler ve subaylarla birlikte Buhara'ya gelmiştir. Burada, Buhara Hükûmeti nezdinde kendisine Harbiye Nazırlığı makamı teklif edilmişse de, bu teklifi reddetmiştir.^{[7]Enver Pasha, Hero or adventurer?.} Ancak bu süreçte, ele geçirdiği bazı kimseleri idam ettirmiş ve böylelikle isyanını fiilen başlatmıştır.^{[8]Burovsky. A. Weller. M. Civil history of a crazy war - M. AST-Astrel. 2007 - 640 p.[9]Zürcher, Erik Jan. The Unionist Factor: The Rôle [sic] of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926. BRILL, 1 Ocak 1984.}

İsyan

Enver Paşa, kısa müddet zarfında Müslüman sosyalizmine dair fikirlerinin, Doğu Buhara'daki çiftçiler ve amele sınıfı arasında rağbet gördüğünü müşahade etti; ne var ki, bu durum, kendisinin bölgedeki asalet sınıfı ve mühim Korbaşılar (yerel mücahit reisleri) tarafından dışlanmasına sebebiyet verdi. Bu aristokrat zümre, dolaylı surette Enver Paşa'ya mukabil olarak İbrahim Bek'i desteklemeye başladı ki, bu da ileride vuku bulacak olan iç ihtilâfin temelini teşkil etti. Bu ihtilâf, Enver Paşa'nın, İbrahim Bek ile gerçekleştirdiği bir görüşme esnasında silâhlarının elinden alınması ve kendisinin esir edilmesiyle neticelendi. Ancak, kısa bir müddet sonra Buhara Emiri Seyyid Âlim tarafından salıverildi ve kendisine "Naib" (vekil) ünvanı tevcih olundu (verildi). Bu yeni makamı dahilinde Enver Paşa, bölgede mütemekkin (yerleşik) Bolşevik nüfuzuna karşı hasmâne (düşmanca) tavır takınan devletlerden silâh temin etme teşebbüsünde bulundu. Bu cihette en kayda değer iki devlet, Afganistan ve Birleşik Krallık idi; zira her ikisi de Enver Paşa'ya yardım göndermeye istekliydiler. Ancak Bolşevikler, bu yardımların ulaşmasını önleyerek Buhara'yı bir abluka altına aldılar. Bütün bu müşkilâta (zorluğa) rağmen, Enver Paşa 20.000 mevcutlu bir kuvvetle seferine başladı. İlk zaferini, bir aylık bir muhasaranın ardından Düşanbe'yi zaptederek elde etti. Her ne kadar Çin sınırını açarak ablukayı bertaraf etmeye çalışmışlarsa da bunda muvaffak olamamışlardır. Bununla beraber, Enver Paşa Karşi'nin alınması ve Buhara'ya doğru ilerleme gibi mühim başarılar da kazanmıştır.^{[1]Энциклопедия Кругосвет. www.krugosvet.ru.} Bu mağlubiyetler, Bolşeviklerde büyük bir telaş ve endişeye sebep olmuş, bu sebeple çok büyük kaynaklar sarf edilerek bir karşı taarruz hazırlanmıştır.^{[7]Enver Pasha, Hero or adventurer?.} 1922 Mayıs'ında Kızıl Ordu, büyük çaplı bir karşı harekâta girişmiş ve bu muharebelerde Vakcubend, Gicduvan, Kermine, Baysun, Belcuvan ve Korfuk geri alınmıştır. Nihayet, 14 Haziran 1922 tarihinde Düşanbe'nin düşmesiyle Korbaşılar belki de en büyük mağlubiyetlerini yaşamışlardır. Tam da bu devrede, Enver Paşa ile İbrahim Bek arasında açık bir iç mücadele vuku bulmuş,^{[10]Бухарский курбаши Ибрагим-бек Чакабаев. П. В. Густерин - ВОСТОКОВЕДЕНИЕ - Русские ученые, инженеры и путешественники - История России - Россия в красках. ricolor.org.} bu da Enver'in kuvvetleri için ağır kayıplara yol açmıştır. Temmuz ayında Enver Paşa, Afganistan'a doğru ricat etmeye teşebbüs etmişse de, Düşanbe yakınlarındaki Belcuvan mevkiinde kurulan bir pusuda yakalanmış ve Ermeni asıllı Bolşevik kumandan Yakov Melkumov ile cereyan eden muharebede hayatını kaybederek isyanı sona ermiştir.^{[1]Энциклопедия Кругосвет. www.krugosvet.ru.[5]ENVER PAŞA. TDV İslâm Ansiklopedisi.[7]Enver Pasha, Hero or adventurer?.[8]Burovsky. A. Weller. M. Civil history of a crazy war - M. AST-Astrel. 2007 - 640 p.}

Neticeler

Korbaşı hareketi, Enver Paşa'nın liderliği altında en yüksek kudret ve tesir derecesine ulaşmış; lakin kendisinin vefatından sonra bu seviyeye bir daha erişememiştir. Bolşevikler, Enver Paşa'nın ölümünü müteakip, yeniden İbrahim Bek ile mücadeleye başlamışlar ve bu devreden itibaren Korbaşıların başlıca harp stratejisi, Sovyet-Afgan hududu boyunca gerçekleştirilen sınır ötesi harekâtlar şeklinde vücut bulmuştur.

Bu nevi sınır aşan faaliyetler, neticede Sovyetler'in doğrudan Afganistan'a müdahalelerini de beraberinde getirmiştir. Bu müdahalelere en müşahhas misal, 1929 senesinde Sovyet kuvvetlerinin, Sakavî hareketinin iktidarı ele geçirmesini engellemek maksadıyla gerçekleştirdiği askerî teşebbüstür. Korbaşı hareketi, Cüneyt Han'ın 1938 yılında vuku bulan ölümüyle birlikte fiilen sona ermiş addedilir.^{[11]Yılmaz Şuhnaz, "An Ottoman Warrior Abroad: Enver Paşa as an Expatriate." Middle Eastern Studies 35, no. 4 (1999)}