Cigerxwîn

Yazar bilgi kutusu |adı = Cigerxwîn, Ciğerhûn |takma_adı = Seyda Cigerxwin |resim = Cigerxwin 1981.jpg |resim_boyutu = 200px |doğum_adı = Şehmuz |doğum_tarihi = 1903 |doğum_yeri = Gercüş, Batman, Osmanlı İmparatorluğu |ölüm_tarihi = |ölüm_yeri = Stockholm, İsveç |meslek = Şair, Yazar, Tarihçi, İmam |köken = Kürt |tür = Romantizm |akım = Kürt edebiyatı Marksizm-Leninizm<ref>Cigerxwin ve Sanatı , Evrensel, 20 Nisan 2014, Erişim tarihi: 22 Ekim 2016.</ref> |dini = İslam |eğitim = Medrese |yattığı_yer = Kamışlı Cigerxwîn, Ciğerhûn ya da Cegerxwîn (1903, Batman - 22 Ekim 1984, Stockholm), Kürt Marksist^{[1]Yekdeş, Ö. F. (2008). Nâzım Hikmet ve Cegerxwîn’de Aşk Şiirinin İdeolojisi , Bilkent Üniversitesi Türk Edebiyatı Bölümü, Master Tezi, Eylül 2008, s. 2.} şair, edebiyatçı, yazar ve tarihçi.

Hayatı

Asıl adı Şehmuz olan^{[2]Kurtejiyana Cigerxwîn (1903-1984) , Erişim tarihi: 22 Ekim 2016.} Cigerxwin 1903 yılında Mardin'in (şimdi Batman'a bağlı) Gercüş ilçesine bağlı Hisar Beldesi'nde (Hesarê) Şehmus Hasan olarak dünyaya geldi. 1914 yılında I. Dünya Savaşı'nın başlaması sonucu ailesi ile birlikte Suriye'de bulunan Amude şehrine göç etti.^{[3]Emekçilerin şairi Cigerxwin (Ciğerhun / yüreği yaralı), Şeyhmus Hasan’ın Hayatı , Erişim tarihi: 23 Ekim 2016.} Küçük yaşlarda çobanlık ve ırgatlık yaptı. 18 yaşında Diyarbakır'a gelen Cigerxwin buradaki medresede dini eğitim veren şeyhlerin yanında din eğitimi aldı. Bu dönemde Kürt kültürü ve edebiyat klasikleri ile tanıştı. 1925 yılında Şeyh Said İsyanı'na katıldı. İsyanın bastırılmasından sonra Şeyh Said'in büyük oğlu ve isyanın II. lideri olan Şeyh Ali Rıza Efendi'nin kadrosuna katılarak Rewanduz'a ve daha sonra Bağdat'a gittiler.^{[4]Cegerxwin, Hayat Hikayem, Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 2003, s.183-184.} Bu süre içerisinde Şeyh Ali Rıza'dan İslami dersler aldı. Daha sonra Suriye'nin Amûdê şehrine yerleşti. Burada Seydayê Mele Ubeydullah ve Seydayê Mele Fethullah'ın yanında okudu ve ilmi icazet aldı.^{[5]Cegerxwin, Hayat Hikayem, Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 2003, s.192-193.}

1928 yılında Kürtçe şiirler yazmaya başladı, Hawar dergisinde, Kürt halkının o dönem içinde bulunduğu durumun kendi üzerindeki etkisinden yola çıkarak,^{[6]Yekdes, s. 7} “Yüreği Kanlı” anlamına gelen Cigerxwin ismini kullanarak şiirler yayınladı. Daha sonraki yıllarda (1937) Hoybun örgütü içinde yer aldı.^{[2]Kurtejiyana Cigerxwîn (1903-1984) , Erişim tarihi: 22 Ekim 2016.}

1946 yılında Kamışlı'ya geçen Cegerxwîn burada politik faaliyetlerine devam etti. Aynı yıl Civata Azadî û Yekîtiya Kurd (Özgürlük Meclisi ve Kürt Birliği) adlı siyasi yapılanmanın başına getirildi. 1948 yılında Suriye Komünist Partisi'ne üye oldu. 1954 yılında Suriye Parlamentosu'na girebilmek için bu partiden mebus adaylığını ilan etti. Bu dönemde parti ile birlikte faaliyetler yürüterek 1957 yılına kadar Kamışlı'daki Cizîrê bölgesi içerisinde yer alan Cizîrê İçin Barış Komitesi adlı kuruluşun başkanlığını yaptı. Ardından 1957'de Suriye Komünist Partisi'nden ayrılarak daha önce kuruluşunda yer aldığı Azadi (Özgürlük) örgütündeki kişilerle birlikte yeni kurulan Suriye Kürdistan Demokrat Partisi'ne katıldı. Burada merkez komitesi üyesi olarak politik faaliyetler sürdürdü.

1959 yılında Irak'a geçti. Bağdat Üniversitesi'nde Kurmançça lehçesiyle Kürtçe ders veren ilk öğretmen oldu. Kürt dili için çalışmalar yaptı ve öğrenci yetiştirdi.^{[7]Cegerxwin, Hayat Hikâyem, Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 2003, s.346-360.} 1963 yılında siyasi faaliyetleri nedeniyle Şam'da tutuklandı.^{[2]Kurtejiyana Cigerxwîn (1903-1984) , Erişim tarihi: 22 Ekim 2016.}^{[8]Arşivlenmiş kopya.}

1969 yılında Kuzey Irak'a giderek orada bulunan Mustafa Barzani'nin ayaklanmasına destek verdi.^{[8]Arşivlenmiş kopya.} 1973 yılında Suriye hükûmetinde yer alan Baas Partisi'nin baskıları nedeniyle Lübnan'a geçti. Burada şiir derlemeleri olan Kîne Em?i (Türkçe: Biz kimiz?) yayımladı.^{[2]Kurtejiyana Cigerxwîn (1903-1984) , Erişim tarihi: 22 Ekim 2016.}

1979 yılında İsveç'in Stockholm şehrine geçerek edebi çalışmalarını burada sürdürdü. Burada çeşitli eserler yayımlamaya başlayan Cigerxwin 1984 yılında 81 yaşında Stockholm'de öldü. Cenazesi daha sonra Kamışlı'ya getirilerek burada defnedildi.^{[2]Kurtejiyana Cigerxwîn (1903-1984) , Erişim tarihi: 22 Ekim 2016.}

Edebi anlayışı

Cigerxwin, II. Dünya Savaşı'nden sonraki şiirlerinde Kürt işçi ve köylülerin yerel burjuvalara ve toprak ağalarına karşı verdiği mücadeleyi işlemiştir. Şiirleri genelde yoksulluğu konu alır, dünya üzerindeki savaşlara karşı barışı öneren eserlere sahiptir. Cigerxwin, savaşların asıl galibinin zenginler olduğunu vurgulayarak savaşlara karşı tüm ezilenleri birleşmeye çağırır. Cigerxwin'e göre bu birleşme "tüm sömürücülere karşı" olduğu kadar, kendi deyimiyle "cehennemi kalkan, cenneti kılıç gibi kullanan" ağalar, beyler, mollalar ve şeyhlere karşı da olmalıdır.^{[3]Emekçilerin şairi Cigerxwin (Ciğerhun / yüreği yaralı), Şeyhmus Hasan’ın Hayatı , Erişim tarihi: 23 Ekim 2016.}^{[9]O. Celîl, Cegerxwîn'in Yaşamı ve Şiir Anlayışı, Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 2004.}

Cigerxwin, özgürlük konusunda, sömürünün olmadığı bir özgürlüğü anlatır. Onun için gerçek özgürlük; sınırların olmadığı, emeğin ve emekçilerin yönettiği bir dünyadadır. Şiirleri daha çok tanıdığı tarım emekçilerinin yaşadıklarını yansıtır.^{[3]Emekçilerin şairi Cigerxwin (Ciğerhun / yüreği yaralı), Şeyhmus Hasan’ın Hayatı , Erişim tarihi: 23 Ekim 2016.}

Cigerxwin'in üzerinde durduğu önemli konulardan birisi de "vatan" ve "aşk kavramlarıdır. Aşkının ön plana çıkması, Cegerxwîn’in Dîwan (Divan) olarak adlandırdığı şiir kitaplarının biçimsel dizilişinde de görülür. Bazı şiir kitaplarında bölüm sayısı daha fazla olmakla birlikte, kitapların genelde “Vatanseverlik”, “Sosyal Olaylar” ve “Aşk” bölümleri olmak üzere üç bölüm şeklinde biçimlenmiş olduğu görülür. “Aşk” bölümü tüm kitaplarda son bölümde yer alır.^{[10]Yekdes, s. 89.}

Hawar dergisi, Cigerxwin'in eserlerindeki edebi anlayışında önemli bir yer tutmuştur.^{[11]Yekdes, s. 36.}

Cigerxwîn, medrese eğitimi almış olmasına rağmen Suriye’de sürgünde bulunan Celadet Bedirxan, Kadri Cemilpaşa, Dr. Nazif Beg, Nureddin Zaza, Osman Sebrî, Qadrican ve Reşîdê Kurd gibi önde gelen Kürt aydınlarıyla temas kurmuştur. Bu isimlerle siyasi ve kültürel ortak çalışmalar yürüten şair, onların fikirlerinden etkilenerek modern düşüncelere ve sol görüşlere yönelmiştir.^{[12]Çok yönlü bir şahsiyettir Cegerxwin. Günlük Gazetesi, 22 Ekim 2010.}

İstanbul Kürt Enstitüsü, şairin doğumunun 100. yılı vesilesiyle 2003 yılını "Cigerxwîn Yılı" ilan etmiştir. Bu kapsamda düzenlenen etkinliklerde şiir, öykü ve deneme dallarında yarışmalar açılmış ve başarılı olan isimler ödüllendirilmiştir.^{[13]Cegerxwin ödülleri verildi. Yeniden Özgür Gündem Gazetesi, 13 Ekim 2003.}

Eserleri

Şiir

Diwan Dîwana yekem: Prîsk û Pêtî, 1945 Şam.
Diwan Dîwana diwem: Sewra Azadî, 1954 Şam.
Diwan Dîwana siyem: Kîme Ez?, 1973 Beyrut.
Diwan Dîwana çarem: Ronak, Roja Nû Yayınevi, 1980 Stockholm.
Diwan Dîwana pêncem: Zend-Avista, Roja Nû Yayınevi, 1981 Stockholm.
Diwan Dîwana şeşem: Şefeq, Roja Nû Yayınevi, 1982 Stockholm.
Diwan Dîwana heftem: Hêvî, Roja Nû Yayınevi, 1983 Stockholm.
Diwan Dîwana heyştem: Aşîtî, Avesta Yayınevi, 2003 İstanbul.
Diwan Dîwana nehem: Salar û Mîdya, Avesta Yayınevi, 2003 İstanbul.
Diwan Dîwana dehem: Şerefnama Menzûm, Avesta Yayınevi, 2003 İstanbul.

Öykü

Reşoyê Darê, Lîs Yayınevi, 2008 Diyarbakır.
Cim û Gulperî, Lîs Yayınevi, 2008 Diyarbakır.

Dil ve kültür hakkındaki eserleri

Destûra Zimanê kurdî (Kürt dil bilgisi), 1961 Bağdat.
Ferheng, perçê yekem (Sözlük, 1. Bölüm), 1962 Bağdat.
Ferheng, perçê diwem (Sözlük, 2. Bölüm), 1962 Bağdat.
Folklora Kurdî (Kürt Folkloru), Roja Nû Yayınevi, 1988 Stockholm.

Tarih ile ilgili eseri

Tarîxa Kurdistan (Kürdistan tarihi) (bu eseri ölümünden sonra yayımlanmıştır), 3 ciltli, 1985-1987, Stockholm.

Hakkında yazılan eserler

Ordîxanê Celîl - Cegerxwin'in Yaşamı ve Şiir Anlayışı, Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 2004

Ayrıca bakınız

Sovyetler Birliği'nde Kürtler

Dış bağlantılar

Cigerxwin'in hayatı ile ilgili bir yazı (Almanca)