Şeyh Said

Şeyh Said (1865/1866, Palu^{[1]1865'te Elazığ ilinin Palu ilçesinde doğdu. Erzurum'un Hınıs ilçesinin Kolhisar köyünde ikamet ederdi. (Şimşek 2001, s. 112)[2]Işık (2000), s. 102} - 29 Haziran 1925, Diyarbakır^{[3]Şeyh Said kimdir neden isyan etmiştir?. 1 Temmuz 2005.}), Zaza^{[4]...Sheikih Mehmed Said (1865-1925), member of a Zaza family originally from Piran and revered sheikh of the Naqshbandi Sufi order, ...Üngör (2012), s. 123.[5]Şeyh Said Zaza ve Sünnî idi, Nuri Dersimi Zaza ve Alevi idi. Bedirhani ve Cemilpaşazade kardeşler Sünnî ve Kurmanc idiler , Bozarslan (2002), s. 843} ve Kürt^{[6]Hugh Evelyn Wortham, Mustapha Kemal of Turkey, Little, Brown, 1931, s.188 ve s.250 Mehmed S. Kaya, The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society, Tauris Academic Studies, London 2011, s. 61 "However, the legendary Kurdish leader Sheikh Said had this to say about the Nakshibendi Order..." Nelida Fuccaro, [www.kovarabir.com/nelida-fuccaro-somurge-yonetimi-altindaki-suriye%e2%80%99de-kurtler-ve-kurt-milliyetciligi/ Sömürge Yönetimi Altındaki Suriye’de Kürtler Ve Kürt Milliyetçiliği: Siyaset, Kültür ve Kimlik], BÎR dergisi, Sayı 1 (Orijinal makale: Fuccaro, Nelida (2002) 'Kurds and Kurdish Nationalism in Mandatory Syria: Politics, Culture and Identity.' In: Vali, A., (ed.), Essays on the Origins of Kurdish Nationalism. Costa Mesa, US: Mazda, pp. 191-217) "Kürt ve Nakşibendi bir dini lider olan Palu’lu Şeyh Said’in önderliğinde Türkiye’nin doğusunda ortaya çıkan 1925’teki Kürt isyanı" Kürşat Ekrem Uykucu, 1919 dan 1973'e kadar Cumhuriyet tarihi ansiklopedisi, Kervan Yayinlar, 1973, s.18 ve s.241 "Şeyh Sait (Kürt Sait)" Abdulkerim Yahya el Zebari, 'Kürtler... Türkiye'nin kanayan yarası' , Londra'da Arapça yayımlanan el Zaman gazetesi, 13 Ağustos 2007 tarihli yazının tercümesi Ramazan YAVUZ, "Davet üzerine eyleme gelmiş" (haber) DHA: "İsyancı Kürt lider Şeyh Said’in sarıklı fotoğrafı" Ahmet Kahraman, Kürt isyanları: Tedip ve tenkil, Evrensel Basım Yayın, 2003, s.411 "isyancı Kürt lider Şeyh Said" "Şeyh Sait'in torunu İstanbul'da yarışıyor" (haber), Taraf: "Kürt lider Şeyh Sait" http://www.executedtoday.com/2011/06/29/1925-sheikh-said-piran-kurdish-rebel/ http://www.taraf.com.tr/oral-calislar/makale-seyh-said-in-gizlenen-vasiyeti.htm http://books.google.com.tr/books?hl=tr&id=P6lpAAAAMAAJ&q=kurd#search_anchor} Nakşibendi tarikatı lideridir.^{[4]...Sheikih Mehmed Said (1865-1925), member of a Zaza family originally from Piran and revered sheikh of the Naqshbandi Sufi order, ...Üngör (2012), s. 123.} Cumhuriyet'in ilanına ve reformlarına karşı çıkarak şeriat ve bağımsız Kürt devleti isteğiyle dönemin hükûmetine karşı silahlı isyanda bulunmuştur. 1925 yılında yargılanmış ve ardından idam edilmiştir.^{[7]Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State: On the Social and Political Organization of Kurdistan. 1978, s. 298.[8]Kürt-İslam Ayaklanması 1919-1925. um:ag Vakfı Yayınları, 1991, s. 140-142.[9]Şeyh Said ve İsyanı. Ka Kitap, 2015, s. 120-123.[10]Tekin, Mehmet Ali. Şeyh Said idama giderken haykırır: Mahşerde hesaplaşacağız!. 24 Haziran 2019.}

Hayatı

1865 yılında Palu'da doğmuştur. Babası Şeyh Mahmud Fevzi, annesi ise Gulê Hanım'dır.^{[11]Abdulilah Fırat'la Röportaj, Şeyh Said - DoğruHaber, 02.07.2010[12]İbrahim Sediyani, Şeyh Said Qıyamı’nın Kökenleri – 1, Hira Dergisi} Palu, Elazığ, Diyarbakır ve Muş'ta eğitim gördükten sonra, babasının ölümü üzerine Nakşibendi tarikatı postnişini (lideri) olmuştur.^{[13]Abdulilah Fırat'la Röportaj, Şeyh Said - DoğruHaber, 09.07.2010[14]Feyzullah Deniz, Şeyh Said Başkaldırısı Üzerine Röportaj, Mizgin Dergisi} Babasının Hınıs'a göç etmesiyle oraya yerleşmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında Rus İmparatorluğu'nun Doğu Anadolu Bölgesi'ne ilerlemesinden dolayı Piran'a taşınmak zorunda kalmış ve savaştan sonra Hınıs Kolhisar'a yerleşmiştir.^{[15]A.g.e., s. 36.}

Kökeni

Şeyh Said'in 6. göbekten dedesi olan Seyyîd Haşim İran'dan Diyarbakır'a göç edip yerleşmiştir.^{[16]Şehadetinin 86. yılında Şeyh Saide Palewi - 1.} Seyyîd Haşim, 1639 yılında Sultan IV. Murad tarafından öldürülmüştür.^{[17]Ferzende Kaya, Mezopotamya sürgünü: Abdülmelik Fırat'ın yaşam öyküsü, Anka Yayınları, 2003, s. 32} Şeyh Said'in Seyyid Haşim üzerinden, Muhammed'in neslinden (seyyid) olduğu iddia edilir.^{[18]http://www.ilkehaberajansi.com.tr/haber/seyh-saidin-torunundan-tarihi-aciklamalar.html (Şeyh Said'in Torunu Abdulilah Fırat'tan Tarihi Açıklamalar, Diwan Programı)[19]Şeyh Said Kıyamı Üzerine Abdulmelik Fırat ile röportaj, Mızgin Dergisi, Haziran 2008[20]Bütün Yönleriyle Şeyh Said Kıyamı, İbrahim Sediyani, Şura Yayınları, 2014, c. 1, s. 23, 70 (Kitap)} Şeyh Said'in dedesi Palulu Şeyh Ali Sebdi'dir. Şeyh Ali Sebdi'nin beş oğlu vardır: Şeyh Muhammed Nesih, Şeyh Mahmud Fevzi (Şeyh Said'in babası), Şeyh Hasan Naki, Şeyh Hüseyin Zeki ve Şeyh İbrahim (Kudo Efendi). Şeyh Mahmud Fevzi'nin de yedi oğlu vardır: Şeyh Said, Şeyh Bahaeddin, Şeyh Diyaeddin, Şeyh Necmeddin, Şeyh Tahir, Şeyh Mehdi ve Şeyh Abdurrahim.^{[21]Mumcu (1991), s. 60}

Şeyh Said İsyanı

Şubat 1925'te başlamış Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde merkezî yönetime karşı girişilen, geniş çaplı, Kürt ve Zaza aşiretlerin destek verdiği Kürt milliyetçisi ve hilâfet taraftarı ayaklanma olan Şeyh Said İsyanı'nın lideri oldu. Genç Hâdisesinin (Şeyh Said İsyanı) bastırılmasından sonra "Şark İstiklal Mahkemesi"nde yargılanıp idama mahkûm edildi.^{[22]Soleimani, Kamal. Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926. Springer, 15 Haziran 2016.}

İdamı

29 Haziran 1925'te Şark İstiklal Mahkemesi tarafından Diyarbakır Dağkapı Meydanında idam edilen Şeyh Said, idam sehpasında iken son isteği sorulduğunda, kâğıt kalem ister ve kâğıda Arapça olarak, "Benim bu değersiz dallarda asılmama pervam yoktur. Muhakkak ki mücadelem Allah ve dini içindir," yazar ve kelime-i şehadet getirerek idam edilir.^{[23]Şeyh Said Ailesinden Yerel Seçim Deklarasyonu.[24]Şehid Şeyh Said ve Dava Arkadaşları’nı Rahmetle Anıyoruz.[25]İlhami Aras, Adım Şeyh Said, İlke Yayıncılık, 1. Baskı Ocak 1992/İstanbul, s. 110.}

Şeyh Said, idamından önce başsavcı Ahmet Süreyya Örgeevren'i vasi tayin ettiği ve vasiyetnamesini hazırladığını yazmış: "Nitekim; Şeyh Said Efendi idamından biraz önce tevkifhanede yazdığı bir vasiyetname ile beni bu vasiyetin icrası için vasi nasb ve tayin etmiş bu vasiyetnamesi asılmasından sonra bana verilmişti. Bu vasiyet; üzerinde bulunan ve maliye veznesine verilmiş olan parasından veresesinden kimlere verilmesine ve kendisi için mezar yaptırılmasına dairdi... Mahkemenin müddeiumumîsi bulunduğum için, şeyhin vasisi sıfatıyla bu vesayeti kabul ve icra edemezdim. Onun için resmî ve itimat edilir bir el ile vasiyetinin yerine getirilmesi için vasiyetnameyi Ankara’da Dahiliye Vekaletine göndermiştim."^{[26]Şeyh Said’in gizlenen vasiyeti.[27]Şeyh Said'in torunundan ilginç iddia.}

Özel hayatı

Şeyh Said, dedesi Şeyh Ali Septi'nin halifelerinden Şeyh Ahmed-i Çani'nin kızı Amine Hanım ile evlenmiştir. Amine Hanım, aile Rus Harbinden dolayı Hınıs'tan Piran'a göç ettiği zaman rahatsızlanmış ve ölmüştür.^{[28]Ferzende Kaya, Mezopotamya Sürgünü s. 17} Hanımı öldükten sonra Şeyh Said, Kürt Miralayı Hamidiye Alaylarının liderlerinden Cibranlı Halit Bey'in kız kardeşi Fatma Hanım ile evlenmiştir. Şeyh Said'in beşi kız, beşi erkek olmak üzere on çocuğu olmuştur. Şeyh Said'in oğlu Ali Rıza Efendi'nin oğlu Mehmet Fuat Fırat, 1973'te Erzurum bağımsız milletvekili olarak TBMM'ye girmiştir.^{[29]Mumcu (1991), dipnot 123} Yine Halit Bey'in kardeşi olan Güllü Hanım da, Binbaşı Kasım (Ataç) ile evliydi.^{[30]Mumcu (1991) s. 54-55} Şeyh Said'i ayaklanmanın bastırılması ardından ele veren, Binbaşı Kasım'dır.^{[31]Mumcu (1991) s. 104 ve dipnot 218} Günümüzde Şeyh Said ailesinin temsilcisi Şeyh Said'in torunu Abdulilah Fırat'tır.^{[32]Şeyh Said'in Çocukları ile Said Nursi'nin Görüşmesi (1/2).[33]‘Şeyh Said’ isyanı.}

Anma ve tepkiler

2014 yılında Diyarbakır'daki "Dağkapı Meydanı"nın adı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Meclisi tarafından "Şeyh Said Meydanı" olarak değiştirildi. Karar, DBP ve AK Partili üyelerin oylarıyla alındı.^{[34]Dağkapı Meydanı'nın adı Şeyh Sait Meydanı oldu.} Kamuoyunun bir kesimi bu karara tepki gösterdi, Şeyh Said adının kaldırılması için başvurularda bulunuldu.^{[35]Cadde ve sokaklardaki ‘Şeyh Sait’ isimleri kaldırılsın!.} 2019 yılında gelen itirazlar üzerine bu isimlendirme kaldırıldı.^{[36]Diyarbakır'da Şeyh Said isminin kaldırıldığı ortaya çıktı. Özgün Ayaydın.}

Kitapları

• Şeyh Said'in kendi el yazısıyla Arapça yazmış olduğu kütüphanesinde bulunan kitaplar hakkında yazdığı açıklamalı kitaplar kataloğu, bibliyografik, biyografik risâle, Arapça orijinal tıpkıbasımı ve Türkçe tercümesi Kütüphane Risalesi adıyla ilk kez 2021 yılında Abdulilah Fırat tarafından hazırlanıp tercüme edilerek yayımlandı.

• Şeyh Said'in kendi el yazısıyla Arapça yazmış olduğu bazı içtimai meseleler hakkında açıklamalı fetvaları, Arapça orijinal tıpkıbasımı ve Türkçe tercümesi Fetvâlar Mecmûası adıyla ilk kez 2022 yılında Abdulilah Fırat tarafından hazırlanıp tercüme edilerek yayımlandı.