Celadet Ali Bedirhan

Celadet Ali Bedirhan (Mîr Celadet Alî Bedirxan; 1893, İstanbul – 15 Temmuz 1951, Şam),^{[1]Celadet Ali Bedirxan, Hevind, Avesta, İstanbul, 2009, ISBN 9944382779, s. 4.} Kürt asıllı Osmanlı ve sonradan Suriyeli dilbilimci, yazar, diplomat ve siyasetçi. Aynı zamanda bir Kürt milliyetçisi olan Celadet Ali Bedirhan, Kürtçe dil bilgisinin standartlaşmasına öncülük eden entelektüellerden biridir. Öğrenimini İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde tamamlamıştır. Daha sonra Münih Ludwig Maximilian Üniversitesinde doktorasını tamamlamıştır. Kürt milliyetçi örgütü Hoybun'un ilk başkanıdır.^{[2]Hakan Özoglu, Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries, SUNY Press, 2004, ISBN 0791485560, s. 101.}

Hayatı

Celadet Ali Bedirhan 1893 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Bedirhan Bey'in torunu, Kürt aydınlarından Emir Ali Bedirhan'ın oğludur.^{[3]Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması, 1919-1925, Tekin Yayınevi, 1991, s. 190.[4]Kemal Öke, İngiltere'nin Güneydoğu Anadolu siyaseti ve Binbaşı E.W.C. Noel'in faaliyetleri (1919), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1988, ISBN 9754560064, s. 101.[5]Koç, Yener. Bedırxan Pashazades, Power Relations and Nationalism: 1876–1914 / Bedirhan Paşazadeler, İktidar İlişkileri ve Milliyetçilik: 1876–1914. Boğaziçi University, MA thesis, 2012. YÖK Ulusal Tez Merkezi.} İlk ve ortaöğrenimini İstanbul'da tamamladı. I. Dünya Savaşı sırasında, subay olarak Osmanlı ordusuna alındı^{[6]Özoglu, a.g.e., s. 129.} ve Kafkasya Cephesi'nde bulundu. Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasından sonra Kürt aşiretlerinin ve parçalı Kürt toplumunun birliğini sağlamak için çaba gösterdi, fakat başarılı olmadı.

1919 ve sonrasında kurulmaya çalışılan yeni Türk devletinin bağımsız Kürdistan'a izin vermeyeceğini düşündüğünden Anadolu'daki Kemalist harekete muhalif oldu. Kardeşi Kâmuran ve Kürt yanlısı anti-Kemalist İngiliz istihbarat subayı Binbaşı Noel ile birlikte 1919 boyunca faaliyetlerde bulundu. Bu sebeplerle Mustafa Kemal'in Nutuk'unda Ali Galip Olayı çerçevesinde itham edilmiştir. Türkiye'yi terk edip Mısır'a yerleştikten sonra, 1923 yılında Türkiye tarafından gıyaben ölüme mahkûm edildi.^{[7]Özoğlu, Hakan. Osmanlı'da Kürt Milliyetçiliği: Kimlik, Evrim, Sadakat. iletişim yayınları, 2017, s. 182.}

1922 yılında kardeşi Kâmuran Bedirhan'la birlikte Almanya'ya gitti. Almanya'da öğrenimini sürdüren Celadet Ali, 1925'te önce Kahire'ye geçti, bir süre sonra da Fransız mandası altındaki Suriye'ye yerleşti. Suriye'de Haco Ağa ve önde gelen diğer Kürt aydınlarıyla birlikte Hoybun'un kuruluşunda aktif rol oynadı.^{[1]Celadet Ali Bedirxan, Hevind, Avesta, İstanbul, 2009, ISBN 9944382779, s. 4.}

Kürtçe çalışmaları

1930'lu yıllarla birlikte, siyasi çalışmalardan uzaklaşarak Kürtçe ile ilgili çalışmalarını yoğunlaştırdı. 15 Mayıs 1932 tarihinde Hawar dergisini çıkardı.^{[8]Önen, Ronayî. The Role of Language in the Discursive Construction of the Kurdish Nation: A Case Study on the Kurdish Periodical Hawar (1932–1943) / Kürt Ulusunun Söylemsel İnşasında Dilin Rolü: Kürtçe Dergi Hawar Üzerine Bir İnceleme (1932–1943). İstanbul Bilgi University, MA thesis, 2012. YÖK Ulusal Tez Merkezi.} Hawar dergisi ile birlikte Arap karakterli Kürt alfabesinin yanında Latin karakterli Kürt alfabesi de kullanılmaya başlandı. İlk 23 sayısı hem Latin harfleri hem de Arap harfleriyle yayınlanan Hawar, 24. sayıdan itibaren bütünüyle Latin harfleriyle yayımlandı. Günümüzde kullanılan Latin karakterli Kürt alfabesi ilk defa Hawar dergisinde uygulanan alfabedir. Hawar dergisinde çoğunlukla Kurmanci olmak üzere düzenli bir biçimde Sorani ve az sayıda da Zazaki yazılar yayınlandı. Osmanlı dönemi Kürt basınından ayrı olarak Hawar 'da Türkçe yazılara yer verilmemekle birlikte, dergide Fransızca bölümü vardı ve bazı Kürtçe yazılar Fransızcaya da tercüme ediliyordu. Suriye'nin Fransızların mandası altında olmasının bunda etkili olduğu düşünülmektedir. Hawar dergisi hem Kürtçenin standartlaştırılması hem de Kürtçe yazan kadronun yetişmesi anlamında bir okul işlevi gördü. Hawarın yazar kadrosu içinde Celadat Bedirhan dışında, kardeşi Kamuran Bedirhan, Osman Sabri, Nureddin Zaza, Cegerxwin, Kadri Can gibi birçok kişi de düzenli olarak yazdı. Toplam 57 sayı yayımlanan Hawar 1943'te yayınına son verdi.^{[9]Hawar, Cild 1, Hejmar 1-23, (1932-1933), Nûdem, Stockholm 1998[10]Hawar, Cild2, Hejmar 24 -57, (1934-1943), Nûdem, Stockholm 1998}

1942'de Şam'da Hawarın yanı sıra Ronahi ismiyle resimli bir Kürtçe dergi çıkardı. Başta Hawarın bir eki olarak çıkan Ronahi, Hawarın yayınına son vermesinden sonra bir süre yayınına bağımsız olarak devam etti. Sadece Kürtçenin Kurmanci lehçesiyle yayın yapan Ronahi, Latin harfleriyle yayımlandı. Toplam 28 sayı yayınlanan Ronahi, 1945 yılında yayınını sona erdirdi. Ronahinin yazar kadrosu da çoğunlukla Hawar 'da yazan kişilerdi.^{[11]Ronahî (1-28), Çapxana Jina Nû, Uppsala 1985, ISBN 91970747-05}

Celadet Bedirhan, 15 Temmuz 1951'de Şam'da öldü. Mezarı Şam'dadır. Ölümünden sonra hayattayken yaptığı Kürtçe dil araştırmaları bir araya toplandı.

Eserleri

• Elifba Kurdî (Kürtçe Alfabe)

• Rûpelên Elfabê

• Rêzimana Elifbaya kurdî

• Rêzimana Kurdî (Kürtçe Gramer) (Roger Lescot ile birlikte)

• Ferhenga Kurdî (Kürtçe Sözlük)

• Günlük Notlar

• De La Question Kurde / Kürt Sorunu Üzerine (Fransızca ve Türkçe)

• Were Dotmam (Hawar Dergisi'nde yer alan şiirler)

• Edirne Sükutunun İç Yüzü (Kamuran Bedirhan ile birlikte)

• Bir Kürt Aydınından Mustafa Kemal'e Mektup

• Dîbaca nimêjên îzêdiyan

• Hevind

Ayrıca bakınız

• Kader Kuyusu