Chieh-she-shuai

Bu sayfa tarihi şahsiyet Chieh-she-shuai hakkındadır. Oyun ve roman karakteri için Kür Şad maddesine bakınız.

A-shih-na Chieh-she-erh ya da A-shih-na Chieh-she-shuai^{[1]Ahmet Taşağıl'a göre "Cişeşuay" biçiminde okunur.} veya Ashina Jiesheshuai, Geleneksel: 阿史那結社率 / Basit.: 阿史那结社率 ,^{[2]Eski Tang kitabı, Cilt 194-1.[3]Yeni Tang kitabı, Cilt 215-1.[4].[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.[3]Yeni Tang kitabı, Cilt 215-1.} Pinyin: āshǐnà jiēshèshuai, (aşi-ina Çiyeşihşuay) Wade-Giles: ashihna chieh-she-shuai, Orta Çağ Çincesi: (Guangyun): ʔɑ-ʃĭə˥-nɑ˩ kiet-ʑĭa˥-ʃĭuĕt, d. ? - ö. 19 Mayıs 639), Doğu Göktürk Kağanlığında Aşina (Aşina, Aşena, Asena, Asina) ailesinin mensuplarından ve Çin Tang Hanedanında Chunglangchiang (Zhonglangjang, 中郎將, "Korgeneral")lığa^{[2]Eski Tang kitabı, Cilt 194-1.[6]İngilizce Vikisözlüğünde 中郎將 .} kadar yükseltilen Fan-chiang (蕃將 / 蕃将, fānjiāng, "Yabancı general")lardandır.^{[7]章群, 唐代蕃将研究, 聯經出版事業公司, 1990, ISBN 957-08-0115-8 (Chang Ch'ün, Tang Dönemi Yabancı General Araştırmaları, Lienching Yayın İşleri A.Ş.), s. 186. Baidu Kütüphanesi .} Şipi Kağan'ın oğullarından olup "Tuli Kağan" (突利可汗, Tölis qaγan, küçük kağan)^{[2]Eski Tang kitabı, Cilt 194-1.} unvanını kullanan Ashina Shihpopi (阿史那什缽苾 / 阿史那什钵苾, āshǐnà shénbōbié, d. 602 - ö. 631)'nin kardeşidir.^{[8]Eski Tang kitabı, Cilt 3.} Türk tarihçiliğinde, ilk kez Nihal Atsız tarafından kullanılan Kürşad adıyla bilinmektedir.

Tang'a geliş

27 Mart 630^{[9]Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀四年, ay: 二月, gün: 甲辰 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.} tarihinde Yin Dağları (Çogay) civarında meydana gelen (陰山之戰 / , yīnshān zhī zhàn)'nde yenilen Illig Kağan'ın esir düşüp Doğu Göktürk Kağanlığı'nın yıkılmasından önce, 21 Aralık 629^{[10]Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀三年, ay: 十二月, gün: 戊辰 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.} tarihinde ağabeyi (aynı zamanda Tai Tsung'un kan kardeşi) Tölis Kağan'ın Tang Hanedanı'na sığınmasıyla birlikte geldi ve zamanla yükseldi.^{[2]Eski Tang kitabı, Cilt 194-1.[4].} Ancak Chieh-she-shuai düzenbaz olduğu için Tölis Kağan tarafından dışlandı. Chieh-she-shuai ağabeyine karşı kin besledi ve Tölis Kağan'a iftira atıp Tang Hanedanı'na karşı isyan etmeyi planlamakta olduğunu Tai Tsung'a ihbar etti.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.[11]中国人民解放军军事科学院, 中国军事通史, 第十册 第十卷, 唐代军事史（上）, 军事科学出版社, 1998, (Çin Halk Kurtuluş Ordusu Askerî Bilim Akademisi, Çin Askerî Genel Tarihi, 10. Cilt, 1. Bölümü: Tang Dönemi Askerî Tarihi - I, Askerî Bilim Yayınevi), s. 182. books.google} Ondan sonra imparator Tai Tsung, Chieh-she-shuai'yi önemsemez oldu ve rütbesi uzun süre yükselmedi.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.}

Shunchou (Eyaleti) Askerî Valiliğine atanmış Tölis Kağan, 631 yılında imparatoru ziyaret etmek üzere yola çıkıp Pingchou'ya kadar geldiğinde hastalıktan 29 yaşında öldü. Tai Tsung çok üzüldü ve Chungshu Shihlang ("Özel Kalem Bakanlığı Müsteşarı") Ts'en Wenpen'e bir kitabe yazdırdı. Ardılı olarak Ho-lo-ku^{[12]İsenbige Togan, Gülnar Kara, Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler Eski T'ang Tarihi (Chiu T'ang-shu) 194a: 'Türkler Bölümü' (Açıklamalı Metin Neşri), TTK, Ankara, 2006 ISBN 9751618967} (阿史那賀邏鶻 / 阿史那贺逻鹘, āshǐnà hèluógǔ) getirildi.^{[2]Eski Tang kitabı, Cilt 194-1.[3]Yeni Tang kitabı, Cilt 215-1.}

Yaz sarayı baskını

13 Mayıs 639^{[13]Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀十三年, ay: 四月, gün: 戊寅 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.} tarihinde Tai Tsung yaz sarayı olan Chiu-ch'eng Sarayı (九成宮 / 九成宫, jiǔchéng gōng)^{[14]Bugünkü Şenşi Eyaleti Linyou İlinde bulunan T'ien-t'ai Dağı (天台山, tiāntái shān)nda Sui imparatoru Wendi tarafından 593 - 595 yılları arasında Jenshou Sarayı (仁壽宮 / 仁寿宫, rénshòu gōng) adıyla inşa edilmiş ve daha sonra 631 yılında Tai Tsung tarafından tadilat edilip Chiu-ch'eng Sarayı olarak adlandırılmıştır. 632 baharında Tai Tsung'un dönemin önde gelen hat sanatçısı Ouyang Hsun (歐陽詢 / 欧阳询, ōuyáng xún)'a yazdırdığı Chiu-ch'eng kung Li-ch'üan-ming (九成宮醴泉銘 / , jiǔchéng gōng lǐquánmíng) adlı eseri ile bilinir. Tai Tsung Mart - Ekim 632, Mayıs - Ekim 633, Mart - Ekim 634 tarihleri arasına bu sarayda kalmış ancak 635 - 638 yılları arasında babası ve eşinin ölümleri münasebetiyle hiç kalmamıştır. Daha sonra Nisan - Ekim 639 tarihleri arasında kaldıysa da ondan sonra hayat boyunca hiç kalmamıştır. Tai Tsung'un dokuzuncu çocuğu olan Çin Kralı Li Chih, Kao Tsung olarak tahta geçtikten sonra 651 yılında Wan-nien Sarayı (萬年宮 / 万年宫, wànnián gōng) olarak adlandırıldı ve sarayın güzelliğini öven kitabeyi bizzat yazıp diktirdi. Ancak iki hafta sonra sel basıp kendisi zar zor kurtardıysa da 3000 kişi hayatını kaybetti. Ondan sonra Kao Tsung bu saraydan uzaklaştı ve 667 yılında tekrar Chiu-ch'eng Sarayı olarak adlandırıp birkaç kez ziyaret etti.[15]Yuan Jiang tarafından çizilmiş Chiu-ch'eng kung (The Palace of Nine Perfections) The Metropolitan Museum of Art.}'na geldi.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.} Chieh-she-shuai gizlice eski kabileleriyle irtibata geçerek yaklaşık 40 yandaşı kazanıp imparatora karşı suikastı planladı.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.} Jiucheng Sarayı'ından Tai Tsung'un prensi olup Tai Tsung'un ölümünden sonra Kao Tsung olarak tahta geçecek olan Çin Kralı Li Chih'in dışarı çıkarken açılacak kapıdan yararlanarak sarayın içine girerek doğrudan imparatorun yatak odasını basarak başarılı olabileceğini düşündü.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.}

19 Mayıs 639^{[16]Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀十三年, ay: 四月, gün: 甲申 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.} tarihinde Ho-lo-ku'yu korumaya alıp gece sarayın dışında gizledi. Ancak o gün şiddetli fırtına yüzünden Li Chih saraydan çıkmayınca Chieh-she-shuai şafak vakti geldiğinde açığa çıkacaklarından endişe ettiği için saraya saldırdı.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.[17]Глава XVII. ТАБГАЧСКИЙ ХАН .[18]Cultural-china .} Chieh-she-shuai ve adamları savaşarak dört savunma hattını aşarak onlarca muhafızı öldürdüler.^{[19]Taşağıl, Ahmet. Bozkırın Kağanlıkları: Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar. Kronik Kitap, 2018, s. 149.} O sırada yardıma yetişen Che-ch'ung Sun Wu-k'ai^{[12]İsenbige Togan, Gülnar Kara, Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler Eski T'ang Tarihi (Chiu T'ang-shu) 194a: 'Türkler Bölümü' (Açıklamalı Metin Neşri), TTK, Ankara, 2006 ISBN 9751618967} ve adamları mücadele ederek isyancıları geri püskürttüler.^{[19]Taşağıl, Ahmet. Bozkırın Kağanlıkları: Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar. Kronik Kitap, 2018, s. 149.} İsyancılar ahıra sığınarak yirmi küsur atı çalıp kuzeye kaçtılar.^{[5]Yeni Tang kitabı, Cilt 195.} Vey Nehrini geçerek eski topraklarına ulaşmak amacındayken sınırdaki Tang devriyeleri tarafından yakalandılar ve kılıçla kesilerek öldürüldüler.^{[19]Taşağıl, Ahmet. Bozkırın Kağanlıkları: Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar. Kronik Kitap, 2018, s. 149.} Yalnızca Tuli Kağan'ın oğlu Ho-lo-ku affedilerek Çin'in içlerindeki Ling-wai'a sürgün edildi.^{[20]Tzu chih t'ung chien 'a göre "Lingpiao" (嶺表)'ya, Eski Tang Kitabı ve Yeni Tang Kitabı 'na göre ise "Lingwai" (嶺外)'ya, Çin Kaynaklarında Türkler Eski T'ang Tarihi (Chiu T'ang-shu) 194a: 'Türkler Bölümü' (Açıklamalı Metin Neşri) 'ne göre "Tepelerin Ardı"}

Çin Saray Baskını, 7. yüzyılda Göktürkler tarafından gerçekleştirilen bir isyan hareketidir. Kürşad ve liderliğindeki 40 kişi, Çin İmparatorluğu'na karşı bağımsızlık mücadelesi vermek amacıyla Çin sarayına baskın düzenlemiştir. Ancak bu isyan başarısız olur ve Kürşad ile arkadaşları Çinli askerler tarafından öldürülür. Bu olay, Türk tarihinde kahramanlık ve özgürlük mücadelesi simgelerinden biri haline gelmiştir.^{[21]BULAM, Cem. Taşağıl, A. Uygurlar -840’tan Önce-, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2021, ss. 192. ISBN 978-625-7201-22-3. 1 Ocak 2022, s. 209-213.}

İsyan sonrası

Chieh-she-shuai'nin isyanından sonra Göktürklerin Sarı Irmak'ın güneyinde bulunmalarının iyi olmadığını dile getirenler çoğaldı. Tai Tsung da Göktürk siyasetini değiştirmeye karar verdi.^{[22]中国人民解放军军事科学院, 中国军事通史, 第十册 第十卷, 唐代军事史（上）, 军事科学出版社, 1998, (Çin Halk Kurtuluş Ordusu Askerî Bilim Akademisi, Çin Askerî Genel Tarihi, 10. Cilt, 1. Bölümü: Tang Dönemi Askerî Tarihi - I, Askerî Bilim Yayınevi), s.184. books.google} 13 Ağustos 639^{[23]Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀十三年, ay: 七月, gün: 庚戌 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.} tarihinde Tai Tsung, "Sarayı Muhafız Birliği Sağ Wu-wei Büyük General",^{[24]Erkin Ekrem, "Gök Türk Hsieh-li Kağan'ın (618-630) Oğlu A-shih-na Po lou Men'in Mezar Kitabesi Üzerine", Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4, Sayı 4, Aralık 2007.} Hua Eyaleti Askerî Müsteşarı ve Huai-hua Vilâyet Kralı^{[24]Erkin Ekrem, "Gök Türk Hsieh-li Kağan'ın (618-630) Oğlu A-shih-na Po lou Men'in Mezar Kitabesi Üzerine", Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4, Sayı 4, Aralık 2007.} olan Li Simo (Aşina Simo)'yu Chilipi Kağan olarak atadı ve Kutao'nun verilmesine, çeşitli eyaletlerde oturan Göktürk ve etnik azınlıkları Sarı Irmak'ın kuzeyine götürmesine ve orada surlar inşa ederek uzun süre sınır kalelerini muhafaza etmesine dair ferman çıkardı. Ancak Chilipi Kağan Seyantolardan korkarak kaleden çıkmak istemeyince Tai Tsung, Sinong ("Tarım Bakanı") Kuo Sipen'i Seyontolara yollayarak, Göktürklerle savaşmaması talimatını verdi.^[4].

Kür Şad

Sabahattin Ali Yüksek Muallim Mektebi'nden arkadaşı olan Hüseyin Nihal Atsız'dan bir piyes için tarihî ve kahramanca bir konu istedi ve Atsız "Kür Şad" adı ile anlattı.^{[25]Nihâl Atsız, "İçimizdeki Şeytanlar" (19 Temmuz 1940), Atsız Cilt 11: İçimizdeki Şeytan, En Sinsi Tehlike, Hesap Böyle Verilir, İkinci Baskı, İrfan Yayımcılık, 1997, ISBN 975-371-064-X, s. 16.[26]Göktürk Ömer Çakır, ""Kür Şad"ın Gerçekliği Hakkında", Orkun dergisi, Sayı: 147, Mayıs 2010.[27]Göktürk Ömer Cakır'ın Not Defteri.} Sabahattin Ali anlatılanları kullanarak "Kür Şad" adında âciz bir aşık karakter tasarladı ve bu karakterin yer aldığı Esirler adlı oyununu, 1 Haziran - 1 Eylül 1936 tarihleri arasında Varlık dergisinde yayımladı.^{[28]Sabahattin Ali, Bütün eserleri: Cilt 7: Son Hikâyeler-Esirler, Varlık Yayınevi, 1966.} 1939 yılında Hüseyin Nihâl Atsız Kopuz dergisine verdiği yazısında "Kür Şad" 'dan bahsedip üniversite meydanında tek parçalı sade bir taşla kırk bir kılıçtan ibaret bir abidenin dikilmesini önerdi.^{[29]Hüseyin Nihâl Atsız, "Cihan Tarihinin En Büyük Kahramanı: Kür Şad", Kopuz, Sayı: 3, 1939.} Daha sonra 1946 yılında kaleme aldığı Bozkurtların Ölümü romanındaki "Kür Şad" karakteri bu kişiden esinlenerek yaratılmıştır. (Ancak roman karakteri "Kür Şad" 'ın babası "Çuluk Kağan"'dır.^{[30]Bozkurtların Ölümü Birinci Bölümü II Bağtur Şad .[31]Nihâl Atsız, Bozkurtlar, Ötüken, 1974, Baskı: 10, s. 31.[32]Nihâl Atsız, Bozkurtların destanı, Ötüken, 1976, Baskı: 2, s. 86.}) Atsız, 1947 yılında Kür Şad dergisini yayımlamaya başladı ve derginin ilk sayısı için "En Büyük Türk Kahramanı Kür Şad" adlı yazıyı bizzat yazıp "Yarınki Türkeli" nde Kür Şad için ulu bir anıt düşündüğünü açıkladı.^{[33]Hüseyin Nihâl Atsız, "En Büyük Türk Kahramanı Kür Şad", Kür Şad, Sayı: 1, 3 Nisan 1947, s. 3.}