Bursa Kalesi

Bursa Kalesi, Bursa şehrinin çekirdeğini oluşturan Prusa ad Olympum antik kentini çevrelemek üzere inşa edilmiş tarihî surlardır.

İlk ve Orta Çağ kale mimarisinin çok önemli bir örneğidir. İlk defa MÖ 1. yüzyılda Bitinyalılar tarafından doğal kayalıklar üzerine inşa edilen kale, Roma, Bizans ve Osmanlı Devletleri tarafından 19. yüzyıla kadar kullanılmaya devam edilmiştir. Günümüze gelen kalıntılar genellikle MS 3. yüzyıldaki Got saldırılarından sonra yapılan surlara aittir.

Sur ve kapılarının bir bölümü 1855 Bursa depreminde yok olan, bir bölümü ise çeşitli yol açma çalışmaları kapsamında ortadan kaldırılan Bursa Kalesi, 2000'li yıllarda restore edilmiştir.

Tarihi

I. evresi

Bursa Kalesi'nin geçmişi MÖ 1. yüzyıla dayanır. O sırada Bitinya'nın bir sınır kenti olan ve kayalık bir tepe üzerinde bulunan Prusa ad Olympum (Olimpos kenarındaki Prusa) antik kentinin, Bitinya Kralı I. Prusias tarafından yaklaşık MÖ 185 yılında surlarla çevrelendiği varsayılmaktadır. Savunmanın daha güç olduğu güney tarafında surlar, iç ve dış olmak üzere çift sur şeklinde inşa edilmiş kalenin, bir su düzenlemesiyle bu cephesinde geniş bir savunma gölü meydana getirilmiştir. Birçok tarihsel kaynakta, kalenin ilk plan kurgusunun, o dönemde Romalılarla yaptığı savaşı kaybedip Prusias'a sığınmış olan ünlü Kartacalı komutan Hannibal tarafından yapıldığı ifade edilir.^{[1]Yılmaz, İbrahim. Bursa Sur Kapıları ve Taht-ı Kale Kapısı Rekonstrüksiyonu. 1 Haziran 2014, s. 87-105.}

Kalenin altında, üzerinde bulunduğu sert taş kütlesi oyularak 79 metre uzunluğunda 5,5 metre genişliğinde ve 4 metre yüksekliğinde bir yer altı mağarası meydana getirilmiştir. Söz konusu mağara, halkın kuşatmalara karşı direnebilmesi için erzak ve cephane depolamak ve hayati tehlike olduğunda kalenin dışına gizlice çıkmak için kullanılmıştır.^{[2]Yavaş, Doğan. Bursa Kalesi. BursadaKultur.org, 2010.}

Bursa Kalesi, Romalıların istilası sırasında şehir savunmasında kullanıldı. MS 3. yüzyılın ortalarına doğru Karadeniz'in kuzeyinden gelerek Anadolu'yu istila eden Got saldırıları sonrasında kale onarıldı. Günümüze gelen sur duvarlarının Got saldırılarından sonra yapıldığı düşünülür.^{[3]Şahin, Mustafa. Hisar Kazıları ve Bey Sarayı. 2021.}

Roma ve Bizans İmparatorlukları döneminde, sınırlar artık çok uzakta olduğundan Bursa Kalesi önemini kaybetti ve altı yüzyıl boyunca terk edildi.^{[2]Yavaş, Doğan. Bursa Kalesi. BursadaKultur.org, 2010.}

II. evresi

MS 6. yüzyıla doğru Bursa Kalesi, bir Bizans sınır kalesi işlevi kazandı. İranlıların hücumlarına, 7. yüzyılda Arap işgallerine ve 11. yüzyılda Selçukluların işgaline karşı şehri savundu. Kuşatmalar sırasında hasar gören surlar, çeşitli onarımlar gördü.

III. evresi

Selçuklular, Haçlılar ve Osmanlılar dönemi, Bursa Kalesi'nin 3. evresidir. 1326'da Orhan Gazi, Bizans'ın elindeki Bursa surlarını aşıp kenti Osmanlı Devleti topraklarına kattı ve kaleyi burçlarla destekledi.^{[4]Bursa Surlar.} Kale, Timur saldırıları ve Karamanoğulları saldırıları sırasında harap oldu; Çelebi Mehmet'in emri ile Hacı İvaz Paşa tarafından onarılıp güçlendirildi.^{[5]Elbas, Aziz. Bursa Kalesi ve Kale İçi Yapıları Gezi Rehberi. Aralık 2012.} Duvarların çarçabuk tamiri için Roma döneminden kalma pagan mabetlerden çıkartılmış sütun, sütun başlığı, ortostat gibi mimari parçalar devşirme malzeme olarak kullanıldı.^{[2]Yavaş, Doğan. Bursa Kalesi. BursadaKultur.org, 2010.}

Yıkılması ve restorasyonu

Sur ve kapıların bir bölümü 1855 Bursa depreminde yok oldu; bir bölümü ise "taş yığını" olarak görüldü ve çeşitli yol açma çalışmaları kapsamında ortadan kaldırıldı.^{[6]2300 Yıllık Bulmacada Taşlar Yerine Oturuyor. 13 Aralık 2011.}

Kale, 2004 yılından itibaren Osmangazi ve Büyükşehir Belediyesi tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları ile yeniden yapıldı.^{[5]Elbas, Aziz. Bursa Kalesi ve Kale İçi Yapıları Gezi Rehberi. Aralık 2012.}

Mimari

Bursa surları; kuzey, doğu ve batı yönlerinde yüksek traverten kayaç yamaçları üzerinde tek sur hâlinde, savunmanın daha güç olduğu güneydeki düzlükte ise, dış sur ve iç sur olmak üzere iki sur hâlinde inşa edilmiştir. Çift surun ana kapısı doğu ucundadır. Batı ucunda ise zindan bulunur.

Bursa şehir surları mimarisinin üç temel unsuru kapılar, kuleler ve beden duvarlarıdır.

Kapılar

Bursa surlarında üçü kente dışarıdan ve doğrudan giren (Saltanat Kapısı, Kaplıca Kapı ve Taht-ı Kale kapısı), iki sur arası bölümden kente giren (Yer Kapı ve Zindan Kapı) beş adet kapı vardır.

2004 yılında Osmangazi Belediyesi tarafından başlatılan, Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından sürdürülen çalışmalarda Saltanat Kapısı, Yer Kapı Taht-ı Kale Kapısı adlı kapıları mimar İbrahim Yılmaz tarafından hazırlanan restitüsyonlara göre 2000'li yıllarda yeniden inşa edilmiştir.

Sur Ana Kapıları

Bursa surlarında üç adet şehir ana sur kapısı bulunmaktaydı: Saltanat Kapı, Kaplıca Kapısı ve Taht-ı Kale. İlk ikisi, sur içinde bulunan, kente dışarıdan ve doğrudan giren kapılardı. Taht-ı Kale (kale altı) ise iki sur arası boşluğa açılır. Ana sur kapıları, tekerlekli araçların da girip çıkabileceği genişliktedir.

Saltanat Kapı, doğu istikametinden kente doğrudan giren kapıdır ve en görkemli ana kapıdır. "Kale" ve "Hisar Kapısı" da denen bu kapı, Bey Sarayı'na çıkan yolun başında idi ve devlet yöneticileri kente giriş çıkışlarında bu kapıyı kullanırdı. 1855 depreminde zarar gördüğünden, 1904 yılında yıktırılmıştı; 2000'li yıllarda yeniden inşa edildi.

Kaplıca Kapı, günümüzde mevcut değildir ancak çevresindeki surlar sağladır. Hisar'dan kaplıcalara gidecekler bu kapıyı kullandıkları için "Kaplıca Kapısı" denilmiştir.^{[5]Elbas, Aziz. Bursa Kalesi ve Kale İçi Yapıları Gezi Rehberi. Aralık 2012.}

Şehiriçi Sur Kapıları

İki sur arası koridordan kente girişi sağlayan, tekerlekli araçların da girip çıkabildiği anıtsal nitelikte şehir içi ana sur kapıları Yer Kapı (Bab-ı Zemin) ve Zindan Kapıdır (Bâb-ı Siccîn). Her ikisi de yanlarındaki dörtgen bir kule ile korunur. Ayrıca Pınarbaşı bölgesinde günlük giriş-çıkışlar için 1,15 metre genişliğinde bir kır kapısı vardır.

Dar koridorlu günlük giriş çıkış kapıları

Bursa surlarında, iki koridor arası bölümden çıkış için dış sur duvarı yüzeyinde açılmış bir adet geçit tespit edilmiştir. Bu geçit, Fetih Kapı olarak adlandırılır. Halkın şehir dışına, Olimpos'a, tarlalara, kırlara gidip gelirken kullandığı kapıdır. Uludağ'dan gelen su kaynaklarının toplanıp dağıldığı yer olduğu için "Su Kapısı" olarak da adlandırılır.^{[5]Elbas, Aziz. Bursa Kalesi ve Kale İçi Yapıları Gezi Rehberi. Aralık 2012.}

Zindan Kapı ile Yer Kapı karşısında da bu tür geçitler bulunduğu tahmin edilir ama bir iz ya da kalıntı tespit edilememiştir.^{[1]Yılmaz, İbrahim. Bursa Sur Kapıları ve Taht-ı Kale Kapısı Rekonstrüksiyonu. 1 Haziran 2014, s. 87-105.}

Huruç kapıları

Bursa surlarında iç sur duvarı yüzeyine açılmış, birbirine 45 metre mesafede iki huruç duvarı tespit edilmiştir. Bu kapıların askerî amaçlı kullanıldıkları düşünülür. Her ikisi de dörtgen iç kuleler tarafından korunmaktadır.^{[1]Yılmaz, İbrahim. Bursa Sur Kapıları ve Taht-ı Kale Kapısı Rekonstrüksiyonu. 1 Haziran 2014, s. 87-105.}

Bursa Zindanı

Şehir surlarında savunmanın güç olduğu güney kısımda, doğudan batıya doğru ilerleyen çift surun son bulduğu bölümde bir kale zindanı yer alır. Zindan, üç büyük kule ve bu kulelere bağlanan yüksek beden duvarlarıyla birlikte bir iç kale gibi korunur.^{[7]Yavaş, Doğan. Bursa Şehir Surlarında Ortaya Çıkan Zindanın Restorasyonu. 31 Ocak 2017, s. 55-75.} İçinde bulunduğu semte (Zindankapı) adını veren kapısı, bir avluya açılır. Asıl zindana altı basamaklı bir merdiven ile inilir. Girişinde bedensel infazların gerçekleştiği rivayet edilen "kanlı kuyu” bulunmaktadır.

19. yüzyıl sonlarına kadar hapishane olarak kullanılan mekân^{[8]Zindan Kapı Müzesi. Bursa Kültür A.Ş.}, 2021'de güncel sanat galerisi fonksiyonuyla yeniden işlevlendirilmiş ve Bursa surlarının tarihsel sürecini teknoloji ve interaktif alanlarla ziyaretçiye sunmak üzere düzenlenmiştir.^{[9]Bursa'da Tarihî Zindanlar Kapısını Sanata Açıyor. 17 Ekim 2021.}^{[10]Zindan Kapı.}

Kale içi yapıları

Alâeddin Bey Camii
Bey Sarayı
Bursa Kalenderhanesi
Bursa Mevlevihanesi
Çırağ Bey Medresesi
Güranlı Mescidi
Darülkurra Muallimhanesi
Haraççıoğlu Medresesi
İbrahim Paşa Hamamı

İmaret-i İsa Bey Camii
Kavaklı Camii
Lala Şahin Medresesi
Nakkaş Ali Mescidi
Nilüfer Hatun Mescidi
Okçu Baba Türbesi
Orhan Bey Hamamı
Osman Bey ve Orhan Bey Türbeleri
Oruç Bey Türbesi

Pınarbaşı Bayram Yeri
Sümbüllü Bahçe Konağı
Şehadet Camii
Tophane Saat Kulesi
Üftade Camii
Veled-i Yaniç Camii
Yerkapı Camii