Buhûrîzâde Mustafa Itrî

Buhûrîzâde Mustafa Itrî (Osmanlı Türkçesi: بخورى زاده مصطفى عطرى) (1640-1630 civarları, İstanbul – Ocak 1712, İstanbul), Osmanlı İmparatorluğu döneminde yaşamış Türk bestekâr, şair ve hattattır.

Itrî, yaklaşık 400 civarında eser bestelemiş olmakla birlikte, bu eserlerin yalnızca yirmisi günümüze ulaşabilmiştir. Buna rağmen, Klasik Türk musikisinin en önemli bestecilerinden biri olarak kabul edilmektedir.^{[1]Hürriyet Daily News. UNESCO celebrates 300th anniversary of Mustafa Itri. 28 Şubat 2012.}

Hayatı

Buhûrîzâde Mustafa Itrî, 1630-1640 yılları arasında, İstanbul'un Mevlanakapı civarındaki Yayla (eski adıyla Yaylak) semtinde doğmuştur. Asıl adı Mustafa'dır. "Buhûrîzâde" lakabını, babasının koku ticaretiyle uğraşmasından dolayı almıştır. "Itrî" mahlasını ise çiçekçilik ve meyvecilikle ilgilenmesi nedeniyle aldığı rivayet edilmektedir.

Musiki eğitimini, dönemin önemli isimlerinden Kasımpaşalı Koca Osman Efendi'nin yanında almış, ayrıca Küçük İmam Mehmed Efendi'den de istifade etmiştir. Hâfız Post'un öğrencisi olduğuna dair güçlü kanaatler bulunmaktadır. Segâh makamında bestelediği Mevlevî Âyin-i Şerîfi nedeniyle Mevlevî tarikatına mensup olduğu düşünülmektedir.

Hayatı boyunca birçok padişah ve devlet adamının himayesini görmüş, özellikle IV. Mehmed ve I. Selim Giray ile yakın ilişkiler kurmuştur. Saraya olan yakınlığı sayesinde bir dönem Osmanlı İmparatorluğu'nda Esirciler Kethüdalığı görevini yürütmüş, ayrıca sarayda musiki dersleri vermiştir.

Itrî'nin Neva Kâr'ı, Klasik Türk musikisi repertuvarının en seçkin eserlerinden biri olarak kabul edilir. Bu eser, makamsal geçkileri, zengin melodik yapısı ve orijinalliği sayesinde başyapıt niteliği taşımaktadır. Kâr'ın güftesi, ünlü İranlı şair Hâfız-ı Şirâzî'ye aittir. Ayrıca Pençgâh makamında iki murabba, Isfahan, Râhatü'l-ervâh, Hisar, Bestenigâr, Dügâh, Bûselik ve Nikriz makamlarında murabba besteleri ile çeşitli makamlarda semâîleri ve birkaç saz eseri günümüze ulaşmıştır.

Itrî'nin küçük formdaki eserleri (şarkı, türkü, köçekçe vb.) günümüze ulaşmamıştır. Günümüze gelebilen eserlerinin tamamı büyük formlardadır. Segâh Bayram Tekbiri, Segâh Salât-ı Ümmiye, Cuma Salâtı ve Dilkeşhâverân Gece Salâsı gibi bazı cami musikisi eserleri, 20. yüzyılda Itrî'ye atfedilmiştir. Ancak, onun cami musikisine eser verdiğine dair tarihsel bir veri bulunmamaktadır. Besteciliği daha çok sanat musikisi alanındadır. Yalnızca birkaç tevşih ve ilahi bestelediği bilinmektedir; bu eserler de klasik üslubu andıran, oldukça sanatlı yapıdadır.

Itrî'nin mezarının, İstanbul'daki Mevlanakapı surlarının dışında bulunduğu belirtilmektedir. Ancak mezar bugün itibarıyla kayıptır. Edirnekapı Şehitliği yakınlarında bulunan ve zamanla Itrî'ye izafe edilen bir kabir ise gerçekte Buhurcu Şeyh Yakub Efendi'ye aittir. Bu kişinin Itrî ile herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır.^{[2]Murat Bardakçı. Itrî Yılı.}

Eserleri

Günümüze ulaşan Itrî eserlerinin tamamı büyük formlardan oluşmaktadır. Sanat musikisinin klasik formlarında bestelediği bu eserler, yapısal ve melodik açıdan yüksek sanatsal nitelikler taşımaktadır.

Günümüze Ulaşan Eserlerinden Bazıları

Segâh Mevlevî Âyini
Rast Na't-ı Mevlânâ
Nühüft İlâhî
Nevâ Kâr
2 adet Pençgâh Beste
Hisar Devr-i Kebîr Beste ve Aksak Semâî
Bûselik Hafîf Beste
Segâh Ağır Semâî
Bayâtî Çember Beste
Bestenigâr Darb-ı Fetih Beste
Dügâh Hafîf Beste
Isfahan Zencîr Beste ve Ağır Aksak Semâî
Nikriz Muhammes Beste
Râhatü'l-ervâh Zencîr Beste
Irak Aksak Semâî
Rast Aksak Semâî
Nühüft Aksak Semâî
Rehavî Peşrev
Nühüft Peşrev ve Saz Semâîsi

Itrî'ye Yanlışlıkla Atfedilen Eserler

Aşağıdaki eserler, uzun yıllar Itrî'ye ait sanılmış olmakla birlikte, yapılan araştırmalar neticesinde farklı bestekârlara ait olduğu anlaşılmıştır:

Segâh Kurban Bayramı Tekbiri
Segâh Salât-ı Ümmiye
Dilkeşhâverân Gece Salâtı
Mâye Cuma Salâtı
Segâh Yürük Semâî – Tûtî-i mucize-gûyem (Bestekârı: Koca Osman Efendi)
Acemaşîrân Yürük Semâî – Bileydi dil gibi diler (Bestekârı: Hâfız Post)

Popüler kültürde

1 Ocak 2009 tarihinde tedavüle giren 100 Türk lirasının arka yüzünde, notalar, kudüm ve ud gibi geleneksel enstrümanlar ile ney üfleyen bir Mevlevî derviş figürü eşliğinde Buhûrîzâde Mustafa Itrî'nin portresine yer verilmiştir. Ancak banknot tasarımında, Itrî'nin başında bulunan destâr (Mevlevî sarığı) ile ilgili tarihî bir hata olduğu belirtilmiştir. Zira bu tür bir başlık, yalnızca Mevlevî tarikatında şeyhlik makamına ulaşan kişiler tarafından takılabilmektedir. Itrî'nin Mevlevî olduğu düşünülse de, Mevlevî şeyhi olduğuna dair herhangi bir kayıt bulunmamaktadır.^{[3]Bardakçı, Murat. Adından başka hiçbirşeyi bilinmeyen Itrî hakkındaki ilk belgeyi yayınlıyorum. Habertürk, 6 Mayıs 2012.}

Türk edebiyatının önemli isimlerinden Yahya Kemal Beyatlı, "Itrî" adlı şiirinde onun Türk mûsikisindeki yerini yüceltmiştir. Ayrıca Rüştü Şardağ ve Yılmaz Öztuna tarafından Itrî'nin hayatını konu alan biyografik kitaplar kaleme alınmıştır.

2012 yılı, UNESCO tarafından Buhûrîzâde Mustafa Itrî ve şair Nâbi adına anma yılı ilan edilmiştir. Bu karar, 25 Ekim – 10 Kasım 2011 tarihleri arasında düzenlenen UNESCO'nun 36. Genel Konferansı'nda alınmıştır.^{[4]UNESCO 36. Genel Konferansı.} Anma yılı kapsamında, 2 Mart 2012 tarihinde Ankara'da UNESCO Türkiye Millî Komisyonu ve Yunus Emre Enstitüsü iş birliğiyle resmi bir açılış etkinliği düzenlenmiştir.^{[5]Anma Yılı Açılış Etkinliği.}^{[6]2012–2013 UNESCO Yıldönümleri.}

Aynı yıl içerisinde, Itrî'nin hayatı ve geçim kaynakları hakkında detaylı bilgilerin yer aldığı Itrî İzleri adlı kitap yayımlanmıştır. Bu eser, Recep Uslu, Nilgün Doğrusöz ve Ali Tan tarafından hazırlanmıştır.

Ayrıca, Mustâbey adı verilen bir armut çeşidinin de Itrî tarafından yetiştirildiği kabul edilmektedir.^{[2]Murat Bardakçı. Itrî Yılı.}

2013 yılında Ertan Tekin, Murat Aydemir ve Çağ Erçağ tarafından hazırlanan Itrî & Bach adlı albüm, Kalan Müzik etiketiyle yayımlanmıştır. Postmodern klasik müzik türünde değerlendirilen albümde, aynı yüzyılda fakat farklı coğrafyalarda yaşamış iki büyük bestecinin eserlerinden ilham alınarak sentezlenmiş 14 parça yer almaktadır.^{[7]Itri & Bach – Ertan Tekin. 14 Şubat 2013.}