Birüssebi-Hafirülavce Demiryolu Hattı Baskını

Birüssebi-Hafirülavce Demiryolu Hattı Baskını, İkinci Gazze Muharebesi’nden sonra ve Birüssebi Muharebesi’nden önce, I. Dünya Savaşı’nda Sina ve Filistin Cephesi’nin Güney Filistin Çıkmazı safhası esnasında, 23 Mayıs 1917’de gerçekleşti.

Anzak ve İmparatorluk Süvari Tümeni Kraliyet Mühendisleri çalışma birlikleri ile İmparatorluk Hecinsüvari Kolordusu Tugayı ve 1. Hafif Süvari Tugayı’ndan takviyeler, Birüssebi’den güneye, Hafirülavce’ya uzanan Osmanlı demiryolunun önemli kısımlarına saldırarak tahrip etti. Asluj ile Osmanlıların güneydeki ana Çöl Karargâhı, Hafirülavce arasındaki köprüler ve raylar imha edildi. İmha harekâtı sürerken, İmparatorluk Süvari Tümeni Birüssebi önünde gösteri yaptı, sağ kanatta ise Anzak Süvari Tümeni tarafından korundu.

Arka plan

22 Aralık 1916’da Birüssebi’nin kuzeybatısındaki Irgeig demiryolu köprüsü hava saldırısına uğradı. Bombalar hedefi bulmasına rağmen, köprü sağlam ve güçlü bir şekilde inşa edilmiş olduğundan havadan neredeyse yok edilemez bulundu.^{[1]Cutlack 1941 s. 49}

7–14 Mayıs 1917 tarihleri arasında Birüssebi’nin güneyindeki kuyulara yapılan bir baskında, İmparatorluk Deve Tugayı’nın 2 ve 16. Kıtaları, bir saha birliği ve iki motorlu ambulansla birlikte, Birüssebi ile Hafirülavce arasındaki demiryoluna saldırdı. Kossayma üzerinden ilerleyen kuvvet, kuyuları ve taş bir köprüyü havaya uçurdu. Ayrıca Hafirülavce yakınlarında bir trene saldırarak beş Osmanlı demiryolu görevlisini esir aldı.^{[2]Falls 1930 Cilt 1 ss. 362–3} Esirler, Hafirülavce’nin güneyinden rayların sökülüp Et Tine’den Gazze cephesine uzanacak yeni bir hat için kullanılacağını, dolayısıyla Hafirülavce ile Birüssebi arasındaki hattın sağlam bırakıldığını ifade ettiler.^{[3]Falls 1930 Cilt 1 s. 363} Hafirülavce’dan güneye uzanan hat Aralık 1916’da neredeyse Vadi el Ariş’e ulaşmıştı.^{[4]Bkz. Magdabe Muharebesi ve Rafa Muharebesi.[5]Powles 1922 s. 110}

Birüssebi’den Hafirülavce’ye uzanan hattın sağlam kalması, Mısır’dan başlayıp Sina üzerinden El Ariş’e, oradan da Gazze’nin 8 km güneyine ulaşan Britanya İmparatorluğu ikmal hatları için sürekli bir tehdit oluşturuyordu.^{[5]Powles 1922 s. 110[6]Keogh 1955 s. 126} Bağdat Demiryolu inşasında da görev almış Meissner, hattı çok sayıda vadiyi aşan “zarif kemerli taş köprülerle” inşa etmişti.^{[7]Preston 1921 s. 35} Bu hat, Osmanlı birliklerinin Hafirülavce’ya naklini kolaylaştırabilecek durumda idi. Mayıs başındaki devriye, Hafirülavce’da taş binalar, kışlalar, bir hastane ve büyük bir su deposu tespit etmişti.^{[8]Falls 1930 Cilt 1 s. 363, not} Friedrich Freiherr Kress von Kressenstein Ocak ayında EEF’in Rafa’ya kadar ilerlemesi üzerine burayı terk etmek zorunda kalmıştı.^{[9]Wavell 1968 s. 90} Hafirülavce’den başlayacak bir demiryolu ikmali, cephe gerisinde büyük bir Osmanlı taarruz gücüne zemin hazırlayabilirdi.^{[3]Falls 1930 Cilt 1 s. 363}

Hazırlık

Doğu Kuvvetleri Komutanı Korgeneral Philip Chetwode, hattın önemli kısımlarının imhasını emretti.^{[6]Keogh 1955 s. 126[10]Wavell 1968 s. 89}

Saldırı kuvveti

Hücum kuvveti iki kol hâlinde tertiplendi:

• Anzak Süvari Tümeni Komutanı Edward Chaytor’un emrindeki Kraliyet Mühendisleri, 1. Avustralya Saha Filosu ve İmparatorluk Süvari Tümeni Saha Filosu, 1. Hafif Süvari Tugayı tarafından korunarak Shellal’dan Halasa üzerinden Asluj’a (Birüssebi’nin 19 km güneyi) hareket etti.^{[9]Wavell 1968 s. 90[11]Falls 1930 Cilt 1 ss. 363, 381, 402[12]Powles 1922 s. 111}

• İmparatorluk Deve Tugayı Saha Birliği ise kendi tugayı tarafından korunarak Rafa’dan Hafirülavce’ye yürüdü.^{[9]Wavell 1968 s. 90[13]Falls 1930 Cilt 1 s. 397} Tugay, Darb el Hacer üzerinden, kumullar arasında tek geçit verimli düzlüğü izleyerek ilerledi. Yan korumalar ve devriyeler kum tepelerini aşmakta zorlandı. Yol boyunca Mısır Sina Yarımadası ile Osmanlı Güney Filistin sınırını gösteren sınır taşları takip edildi.^{[14]İmparatorluk Deve Tugayı Karargâhı Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-11-2-6 Rapor s. 2}

Baskın devam ederken, İmparatorluk Süvari Tümeni Birüssebi’nin güneybatısında gösteri yaptı, aynı zamanda Gazze mevzilerine tel kesme bombardımanı icra edildi.^{[3]Falls 1930 Cilt 1 s. 363[9]Wavell 1968 s. 90}

Birüssebi güneybatısında gösteri

20 Mayıs’ta 3. Hafif Süvari Tugayı (İmparatorluk Süvari Tümeni), “demiryolu baskınını gizlemek için düşmanın dikkatini Birüssebi’ye çekmekle” görevlendirildi. Bir 60 librelik batarya bölüğe eklendi.^{[15]3. Hafif Süvari Tugayı Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4, 10-3-28 Ek VI Harekât Emri No. 29 s. 1} Tugay, makineli tüfek bölüğü, Notts Bataryası, mühimmat kolu ve sıhhiye birliğiyle 21 Mayıs’ta Abasan el Kebir’den Gamli’ye hareket etti. Askerler, hırkalarını ve battaniyelerini eyer altına bağlamıştı. Bir günlük “demir rasyon” ve hayvan yemini yanlarında taşıyorlardı. Su, Gamli’den temin edilecekti. Sefer sırasında keşfedilecek her su kaynağından da azami istifade edilmesi emredildi.^{[16]3. Hafif Süvari Tugayı Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4, 10-3-28 Ek VI Harekât Emri No. 29 s. 2}

“22 Mayıs 1917’de, birliğimiz – Bob Louden, Basil Craig, Bill Martin, ben ve Teğmen Rickeby – Tugay için Vadi El Ghuzze üzerinde uygun bir geçit aradık. ... Birkaç kez düşman süvari devriyeleriyle karşılaştık. Onları püskürttük ve yolumuza devam ettik. ... Akşam karanlığında Tugay’ı Tel el Fara’ya geri götürdük. Uzun saatler at sırtında olmaya alışkındık.”

İmha timleri

1. Hafif Süvari ve İmparatorluk Deve Tugayları içinde özel imha timleri eğitildi. Anzak ve İmparatorluk Süvari Tümenleri Saha Filoları’ndaki Mühendisler ile Deve Tugayı’na bağlı Avustralya Saha Bölüğü, süvari alayından yaklaşık 100 kişiyle takviye edildi. Bu askerler birkaç gün içinde demiryolu imhası için yoğun eğitim gördü.^{[9]Wavell 1968 s. 90[17]Powles 1922 ss. 110, 113}

Anzak İmha Müfrezesi şu şekilde tertiplendi: a) İki ray imha timi: Bir subay ve 53 er, 10 yük atı ve iki yarım araba patlayıcı taşıyordu. b) Bir köprü imha timi: İki subay ve 70 er, iki yük atı ve üç yarım araba patlayıcı ile donatılmıştı.^{[18]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 J. H. Alexander, Saha Filosu Raporu s. 1}

Osmanlı hattına ilerleme

Her iki kol 22/23 Mayıs gecesi harekete geçti.^{[9]Wavell 1968 s. 90} Chaytor’un kolu 22 Mayıs 19.00’da yürüyüşe geçti. Gece boyunca şiddetli bir hamsin (khamaseen) rüzgârı yüzlerine çarptı. Toz ve elektrikle dolu bu fırtına görüşü ve nefes almayı zorlaştırdı.^{[12]Powles 1922 s. 111}

Chaytor’un kolu; 1. Hafif Süvari Tugayı, 6. Hafif Süvari Alayı, Anzak ve İmparatorluk Süvari Tümenleri’nin İmha Saha Filoları ile Çöl Kolordusu’na ait kablo arabasından oluşuyordu. Hill 820’ye kablo döşemekle görevlendirilmişlerdi. 22 Mayıs saat 15.00’te Tel el Fara’daki kamptan çıkıp, 18.00’de Esani’ye ulaştılar ve burada iki saat dinlendiler. (Gün boyunca helyograf haberleşmesi sorunlu olsa da, Çöl Kolordusu ile kablo üzerinden iletişim sağlıklıydı.) Anzak Süvari Tümeni’nin geri kalanı, Chaytor’un kolu hariç, 19.30’da Esani’den ayrılarak el Gamli yakınındaki toplanma noktasına geçti.^{[19]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 Chaytor Raporu ss. 1–2}

Esani’de imha timleri kendi birlik eskortlarıyla ayrılarak saat 20.00’de Asluj Polis Karakolu üzerinden Asluj–Hafirülavce demiryoluna yöneldi.^{[18]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 J. H. Alexander, Saha Filosu Raporu s. 1[20]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 Chaytor Raporu s. 1}

Anzak Süvari Tümeni saat 02.00’de Hill 820 civarına ulaştı fakat mevkii bulamadı. Bunun yerine, 1. Hafif Süvari Tugayı ve İmha timleri hariç, birlik Hill 770'te (Hill 820’nin 3 km güneyinde) konuşlandı. Hata daha sonra fark edildi ama tümen gün boyunca Hill 770'te kaldı.^{[20]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 Chaytor Raporu s. 1}

Yeni Zelanda Süvari Tugayı ile 2. Hafif Süvari Tugayı saat 02.30’da Vadi Ghuzze’nin öte yakasında doğuya bakan mevzi aldı. Khalasa çevresi kuşatıldı ve korundu. Daha sonra 2. Hafif Süvari Tugayı, sağında 1. Hafif Süvari Tugayı, solunda Yeni Zelanda Tugayı olmak üzere Asluj–Goz Şeyhili hattına geçti. Yeni Zelanda Tugayı da sol kanadında temas hâlindeydi. En sonunda 2. Hafif Süvari Tugayı, sol kanadında İmparatorluk Süvari Tümeni’ne bağlı 3. Hafif Süvari Tugayı ile temas sağladı. Gün doğumunda sadece 2. Hafif Süvari Tugayı silahlı Bedevîler tarafından karşılandı; birini öldürdüler, diğerlerini esir aldılar.^{[20]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 Chaytor Raporu s. 1}

Demiryolunun tahribi

23 Mayıs sabahı Yeni Zelanda Tugayı, planlanan imha sahasının kuzeyinde bulunuyordu ve Birüssebi hattı önünde gösteri yaparak Osmanlıların imha harekâtına engel olmasını önlemek üzere İmparatorluk Süvari Tümeni ile temas hâlindeydi.^{[21]Powles 1922 ss. 111–2} Yalnızca birkaç Osmanlı keskin nişancısı çalışmaları engellemeye teşebbüs etti.^{[20]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 Chaytor Raporu s. 1}

Chaytor’un kuzey kolu 23 Mayıs sabahı saat 07.00’de Asluj’a ulaştı ve 10.00’a kadar şarjları yerleştirip patlatarak her iki ray hattında dönüşümlü olmak üzere yaklaşık 11 km boyunca hatları parçaladı. Asluj’daki 18 kemerli taş köprü de imha edildi; her iki kemerden biri havaya uçuruldu.^{[3]Falls 1930 Cilt 1 s. 363} Bu sırada İmparatorluk Deve Tugayı, sınır hattını takip ettiği için gecikmişti. Saat 11.45’te Hafirülavce’ye ulaşıp 21 km’lik hattı ve yedi köprüyü imha etmeye başladı.^{[22]Falls 1930 Cilt 1 ss. 363–4}

Yedekte tutulan atları, yaya ilerleyen imha takımları takip etti. Lider asker her iki rayda dönüşümlü olarak pamuk barut bloklarını yerleştirdi. Ardından diğer askerler patlayıcıyı raylara tel ile bağladı, fitil ve kapsül eklendi, sonra ateşlendi. Her manga, 20–38 cm uzunluğunda ray parçalarını yok ederek 8 km uzunluğunda hattı kullanılamaz hâle getirdi.^{[23]Powles 1922 s. 112} Köprülerdeki kemerler patlayıcı bloklarla imha edildi ve elektrikle ateşlendi. Tüm imha işlemleri 13.00’te tamamlandı ve birlikler geri çekildi.^{[24]Powles 1922 ss. 112–3}

İmparatorluk Deve Tugayı, Auja’nın 1,6 km doğusundan başlayarak Vadi Abiad Köprüsü’ne 1,6 km kala sona eren yaklaşık 7 km uzunluğunda hattı tamamen imha etti. Vadi Husaniya üzerindeki altı kemerli köprü tamamen yıkıldı, Vadi Abiad üzerindeki on iki kemerli köprünün yedi ayağı ve sekiz kemeri imha edildi. Çalışmalar saat 17.00’ye kadar sürdü, ardından eskortlarıyla çekildiler.^{[25]İmparatorluk Deve Tugayı Karargâhı Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-11-2-6 Rapor s. 1}

23 Mayıs öğle vaktinden önce toplam 21 km hat ve altı köprü tahrip edilmişti. Baskın tamamen başarılı oldu. Her iki kol da saldırıya uğramadan üslerine döndü.^{[9]Wavell 1968 s. 90} Çok kemerli ve sağlam taş viyadük patlayıcılarla tamamen yıkıldı; birkaç kilometrelik hat aynı şekilde imha edilerek güneyde kalan hattın geri kalan kısmı izole edildi.^{[26]Moore 1920 s. 73}

Sonrası

Chaytor’un kolu imha görevini 10.20’de tamamladı ve geri çekildi. 14.20’de imha timleri ve 1. Hafif Süvari Tugayı, Halasa’nın kuzeyindeki Hill 860 yakınından geçerken görüldü. Onların hattı temizlemesinden sonra 2. Hafif Süvari Tugayı da Halasa’dan geri çekilmeye başladı; Yeni Zelanda Tugayı, Esani’ye çekilen birliklere artçı kuvvet olarak koruma sağladı. Burada birlikler su içip hayvanlarını besledikten sonra Tel el Fara kampına döndü. Geri çekilme sırasında 2. Hafif ve Yeni Zelanda Tugayları yaklaşık 110 ton tahıl ürününü yaktı. 13 esir alındı.^{[20]Anzak Süvari Tümeni Savaş Günlüğü Mayıs 1917 AWM4-1-60-15 kısım 1 Ek 119 Chaytor Raporu s. 1[27]Yigal Sheffy, bu baskının başarısının bir sonraki EEF taarruzunun hedefini Gazze’den Birüssebi’ye çevirdiğini ileri sürer. [Y. Sheffy, The Origins of the British Breakthrough into South Palestine: The Anzac Raid on the Ottoman Railway, 1917, Journal of Strategic Studies, Cilt 22, Sayı 1, Mart 1999, ss. 124–147]}

“Daha yeni heyecan verici iki günlük bir harekâttan döndük. Türk demiryoluna baskın düzenledik, orada şafakta ulaştık ve 22 km’lik hattı üç küçük köprüyle birlikte havaya uçurduk. Bizi şaşkınlığa uğratıp uğratmadıklarını ya da bizden korkup korkmadıklarını bilmiyorum; neredeyse hiç mukavemet görmedik ve ertesi gece güvenle geri döndük. İki tümen de neredeyse hiç zayiat vermedi.”