Bayram Han

Muhammed Bayram Han (محمد بیرم خان;^{[1]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 98. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.} 18 Ocak 1501 - 31 Ocak 1561), yaygın olarak Bayram Han olarak bilinir, önemli bir askeri komutan ve daha sonra Babür ordusunun başkomutanı, Babür sarayında Hümâyun ve Ekber'in güçlü devlet adamı ve naibiydi. Aynı zamanda Ekber'in koruyucusu, baş akıl hocası, danışmanı, öğretmeni ve en güvendiği müttefikiydi.^{[2]Conflict and Conquest in the Islamic World a Historical Encyclopedia.. ABC-CLIO, 2011, s. 707.} Ekber, ona "Kralların Kralı" anlamına gelen Hân-ı Hânân unvanını verdi.^{[3]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 133. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.} Bayram başlangıçta Bayram "Bey" olarak adlandırılıyordu, ancak daha sonra Han olarak onurlandırıldı.^{[4]Thackston, Wheeler M. (2002) The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor The Modern Library, New York, p.xix[5]Ahmed, Humayun,(2011) Badsha Namdar, National Library, Dhaka, pp.200-233.} Bayram Han, Hindistan'da Babür otoritesini yeniden tesis etmeye kararlı saldırgan bir generaldi.^{[2]Conflict and Conquest in the Islamic World a Historical Encyclopedia.. ABC-CLIO, 2011, s. 707.}

Hayatı

Erken yaşam ve atalar

Bayram Han, Orta Asya'daki Bedehşan bölgesinde doğmuş olup Karakoyunlu konfederasyonunun Baharlı Türkmen boyuna mensuptur. Karakoyunlular, rakipleri Akkoyunlular tarafından devrilmeden önce onlarca yıl Batı İran'ı yönetmişlerdi. Bayram Han'ın babası Seyfali Bey Baharlu ve büyükbabası Canali Bey Baharlu da Babür'ün hizmetindeydiler.^{[4]Thackston, Wheeler M. (2002) The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor The Modern Library, New York, p.xix} Büyük büyük anne ve babası Pirali Beg Baharlu ve eşi Karakoyunlu hükümdarı Kara İskender'in kızıdır; Piroli'nin kız kardeşinden olan yeğeni Paşa Begüm de Babür'ün eşlerinden birisidir.^{[6]Ray, Sukumar. Ancestry and early life of Bairam Khan. Indian History Congress, 1955, s. 249.} Bayram, 16 yaşındayken Babür'ün hizmetine girmiştir.

Hümâyun'un emrinde hizmeti

Bayram Han, Hümâyun döneminde Babür imparatorluğunun yeniden kurulmasına büyük katkılarda bulunmuş, kendisine muhardar (mühürlerin bekçisi) görevi verilmiş ve Varanasi, Bengal ve Gucerât'taki askeri seferlere katılmıştır.^{[7]Ray, Sukumar & Beg, M.H.A. (1992) Bairam Khan, Mirza Beg, 1992, page 11} 1540 yılında Kannauj Muharebesi sırasında Şir Şah'ın adamları tarafından esir alınmış, ancak daha sonra macera dolu bir kaçış gerçekleştirmeyi başarmış ve Temmuz 1543'te Sind'de Hümâyun'a yeniden katılmıştır.^{[1]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 98. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.} Hümayun'un İran'daki sürgünü sırasında ona eşlik etmiş ve dokuz yıl boyunca vali olarak görev yaptıktan sonra Kandehar'ın fethine yardımcı olmuştur. 1556'da Hümâyun'un Hindistan'ı yeniden fethinde komutan olarak öncü bir rol oynamıştır.^{[8]Ray, Sukumar & Beg, M.H.A. (1992) Bairam Khan, Mirza Beg, 1992, page 27}

Ekber'in naibi olarak

Hümâyun'un 27 Ocak 1556'da ölümü sırasında Bayram Han, o zamanki Prens Ekber'in atalık'ı (koruyucusu) ve Babür ordusunun sipahsalaarı (başkomutanı) olarak Pencap'ta (günümüzde Hindistan) İskender Şah Surî'ye karşı bir sefere liderlik ediyordu. Babür İmparatorluğu'nu güçlendirmek için Bayram Han, Hümâyun'un ölümünü gizli tutmuş, iyileştiğine dair güven verici mesajlar göndermiş ve Delhi'deki sadık bir din adamı olan Molla Bekasi'yi (ki Hümâyun'a çok benziyordu) imparatorluk cübbesini giydirip, Ekber'in taç giyme törenine kadar her gün kalenin balkonundan halkın karşısına çıkmasını sağlamıştır. Ayrıca rakibi Tardi Beg'in sadakatini, onu Delhi valisi olarak atayarak sağlamıştır.^{[9]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 132–133. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

14 Şubat 1556'da Ekber Şah, yeni Babür İmparatoru olarak taç giymiş ve ilk icraatı Bayram Han'ı Vekil (Başbakan) olarak atamak ve ona Han-ı Hanan ve sipahsalaar itizad-i-daulat qahira (ordunun başkomutanı, muzaffer egemenliğin dayanağı) gibi yüce unvanlar vermek olmuştur. Bayram Han'ın önderliğinde Babür ordusu Jalandhar'a doğru ilerlemiş, burada beş ay boyunca kamp kurmuş ve Sikandar Suri'yi Sivalik tepelerinin derinliklerine sürmeyi başarmıştır. Ancak Babürlüler artık Sur hanedanının son hükümdarı Âdil Şah Surî'nin Vekil'i Hemu'dan gelen çok daha büyük bir tehdit ile karşı karşıyaydılar.^{[10]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 134–135. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

Babür İmparatorluğu'ndaki siyasi istikrarsızlıktan yararlanan Hemu, hızla Gwalior, Delhi ve Agra'yı ele geçirmiştir. İskender Şah Surî'yi kontrol altında tutmak için küçük bir kuvvet bırakan Bayram Han, Babür ordusunu Sirhind'e doğru hareket ettirmiş ve 7 Ekim 1556'da Delhi yakınlarındaki Tughlaqabad Muharebesi'nde Hemu tarafından yenilip geri çekilen Tardi Bey'e imparatorluk ordusuyla orada buluşmasını emretmiştir. Sirhind'de Bayram Han ile Tardi Bey arasında gelecekte nasıl bir askeri strateji izleyecekleri konusunda görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Kısa bir süre sonra, Bayam Han, Tughlaqabad Muharebesi sırasında gösterdiği korkaklık nedeniyle Tardi Bey'i idam ettirdi, ancak Tardi Bey'in kıdemli bir yetkili ve Bayram Han'ın siyasi rakibi olması ve idamının Bayram Han'ın otoritesini sağlamlaştırmaya kesinlikle yardımcı olması nedeniyle bu iddiaların doğru olup olmadığı konusunda bazı şüpheler bulunmaktadır.^{[11]Tripathi, Ram Prasad. Rise and Fall of the Mughal Empire. 1960, s. 158-177.} Olay sırasında Ekber'in av gezisine çıkmış olması da tesadüf değildi. Tardi Bey'in idamı, moral bozukluğu yaşayan Moğol ordusunun disiplin altına alınmasına yardımcı olmuştur.^{[12]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 135–138. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

5 Kasım 1556'da Babürlüler, Hemu'nun ordusuyla İkinci Panipat Savaşı'nda çarpıştılar. Çok çekişmeli bir mücadelenin ardından Moğollar galip gelmiştir. Hemu, Bayram Han veya Ekber^{[13]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.} tarafından ele geçirilmiş ve başı kesilmiş ve Delhi ve Agra daha sonra yeniden fethedilmiştir. Delhi'de bir ay dinlendikten sonra Ekber ve Bayram Han, Lahor'a saldırmaya çalışan İskender Şah'a karşı seferlerine devam etmişlerdir; İskender Şah, Mankot'taki (günümüzde Cammu ve Keşmir'de) tepe kalesine geri sürülmüş ve burada altı ay boyunca Afgan takviyelerini beklemiş, ancak hiçbir sonuç alamamıştır. Cesaretini kaybeden hükümdar, sonunda 25 Temmuz 1557'de Ekber'e teslim olmuş ve burada kendisine merhamet gösterilmiş ve Bihar'da kendisine bir yurluk verilmiştir.^{[14]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 138–141. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

Görevden alınması

Son yıllarına doğru Bayram Han ile Ekber arasındaki ilişkiler gerginleşmeye başlamıştır. Bunun başlıca nedeni, Bayram Han'ın, eski gözdesi ve üst düzey bir Babür yetkilisi olan Pir Muhammed Han'ı tek taraflı olarak görevden alması gibi, imparatora danışmadan bazı kararlar almaya başlamasıydı. Ekber, Bayram Han'ın hizmetkarları zenginleşirken kendi özel harcamalarının kontrol altında tutulmasından dolayı kıskançlık duyuyordu. Ayrıca giderek daha da sinirlenmeye başlamıştı ve Ekber Şah'ın en sevdiği iki hizmetçisini idam ettirmişti; bunlardan biri imparatorluk filini engelleyememiş ve Bayram Han'ın hayvanlarından birini öldürmüştü; diğeri ise filini engelleyememiş ve Bayram Han'ın üzerinde dinlendiği küçük bir tekneyi neredeyse devirmişti. Son olaydan sonra Ekber, Bayram Han'ın artık görevinde kalamayacağına karar vermiştir. Mart veya Nisan 1560'ta Ekber, ona ya saraya çekilip orada kalabileceğini ya da Mekke'ye hacca gidebileceğini söylemiştir. Dilediği toprakları alabilirdi, böylece hizmetçileri her yıl hasadın parasını kendisine gönderebilirlerdi.^{[15]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 143–146. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

İsyan

Yakın dostlarının ve destekçilerinin tavsiyelerini reddederek isyan etmemeye karar vermiş, ancak daha sonra siyasi rakipleri Maham Anga ve oğlu Adham Khan, Pir Muhammed'i onu takip etmesi ve 'Mekke'ye göndermesi' için göndermişlerdir. Bu hakaret, Bayram Han'ı isyana teşvik etmiş^{[16]Chandra 2007, p. 227} ve geri dönmüştür. Pir Muhammed, Bayram Han'ın ölümcül Türkmen atlı okçularını görünce geri çekilmiştir. Ekber, Bayram Han'a hac yolculuğuna devam etmesini emreden bir ferman daha göndermeye çalışmış ancak başaramamıştır. Bayram Han, ailesini Tabar-e-Hind (günümüzde Bathinda) kalesinde bırakarak Lahor'u ele geçirmek amacıyla Jalandhar'a doğru yola çıkmıştır. Eski hocasıyla savaşmak zorunda kalan Ekber, Bayram Han'ın kuvvetlerini durdurmak veya yavaşlatmak için güçlü bir öncü kuvvetle üvey babası Şemseddin'i gönderirken, kendisi de ana orduyla onu takip etmiştir. Jalandhar yakınlarındaki Günecur köyü yakınlarında Şemseddin, Bayram Han'ın kuvvetlerini durdurmuştur. Pazarlık yapmaya çalışmış ama Bayram Han savaşmaktan yanaydı.

Ordu olarak kendisinden çok daha küçük olmasına rağmen Bayram Han, rakibine karşı zorlu bir mücadele vermiş ancak sonunda yenilmiştir. Ancak Bayram Han, kuvvetlerinin büyük bir kısmıyla Rey Şikargah'a (Babür İmparatorluk Av Sahası) komşu olan Talwara - Hazipur'a çekilmeyi başarmış ve teslim olmuş; burada Ekber tarafından büyük bir saygıyla karşılanmıştır. Ekber ona şahsi danışmanı olarak sarayda kalma, dilediği bir jagir seçme ya da hac yolculuğuna devam etme seçeneklerini sunmuştur. Bayram Han son seçeneği seçmiştir.^{[17]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 146–149. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.[18]Rahim-Abdul Rahim Khankhanan at Indiagrid.}

Suikast

Gucerât'ta seyahat ederken 31 Ocak 1561'de^{[19]Faces of the Feminine in Ancient, Medieval, and Modern India. Oxford University Press, 2000, s. 205.} Anhilwad Patan yakınlarındaki dini bir mekan olan Sahasralinga Tank'ta, babası 1555'teki Machhiwara Muharebesi'nde Moğollarla savaşırken öldürülen Mübarek Han Lohani önderliğindeki bir grup Afgan tarafından suikasta uğramıştır. Ekbernâme'ye göre Afgan grubu kendisine saygılarını sunmak için gelmişti, bu yüzden onların yaklaşmasına izin vermiştir. Bunun üzerine Mübarek, sırtından hançerle öyle bir bıçakladı ki, ucu göğsünden çıkmış, bir başka Afgan da başına vurarak onu ölümcül şekilde yaralamıştır. Bayram Han tekbir getirerek vefat etmiştir. Cesedi daha sonra yerel halktan bir grup tarafından bulunmuş ve yakınlardaki bir Sufi evliyanın mezarına gömülmüştür.^{[20]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 149. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

Oğlu ve karısı Ahmedabad'a kaçmayı başarmışdılar ve Ekber onların durumunu öğrenip onları Agra'ya kadar eşlik edene kadar birkaç ay orada kalmışlardır. Bayram'ın karısı Salime, aynı zamanda Ekber'in amcaoğlu da olup, Ekber'in ölümünden sonra onunla evlenmiştir. Bayram'ın oğlu Abdülrahim Han-ı Hanan, Ekber'in yönetiminin önemli bir parçası haline gelmiş ve Ekber'in sarayındaki nav-ratanlardan (dokuz mücevher) birisi olmuştur.^{[20]Collier, Dirk. The Great Mughals and their India p. 149. Hay House, Inc, 1 Mart 2016.}

Kişisel hayatı

Bayram Han, Şii bir Müslümandı ve bazı Sünni Türk soyluları tarafından sevilmiyordu.^{[21]Richards, John F.. The Mughal Empire. Cambridge University Press, 1993, s. 13.} Şii olmasına rağmen, tanınmış bir sufinin camisinde cuma namazına katılmıştır. Ayrıca 1559'da Sikandar Lodi'nin saray şairi Jamali Kamboh'un oğlu Şeyh Gadai'yi sadurat-i-mamalik (Başyargıç ) pozisyonuna terfi ettirmiştir.^{[22]Elliot, Henry. The History of India, as Told by Its Own Historians p. 259. London: Trübner & Co., 1867.}

Evlilikler

Ulwur Coğrafya Rehberi'nde şöyle denilmektedir:

“Babür'ün ölümünden kısa bir süre sonra, halefi Hümâyun, 1540 yılında Şer Şah tarafından desteklendi ve daha sonra 1545 yılında İslam Şah tarafından takip edildi. İkincisinin hükümdarlığı sırasında, İmparator'un birlikleri tarafından Mewat'taki Firozpur Jhirka'da bir savaş yapıldı ve kaybedildi, ancak İslam Şah burada hakimiyetini kaybetmedi. MS 1552'de başarılı olan Peştunların üçüncüsü olan Adil Şah, geri dönen Hümâyun ile İmparatorluk için mücadele etmek zorunda kaldı.^{[23]Full text of "The Imperial Gazetteer of India, Volume- XXI.}”

Babür hanedanının yeniden kurulması için verilen bu mücadelelerde Hanzadelerin hiç rolü olmadığı anlaşılıyor. Hümâyun, Babür'ün rakibi Hasan Han Mewati'nin yeğeni olan Cemal Han'ın büyük kızıyla evlenerek ve bakanı Bayram Han'ı Cemal'in küçük kızıyla evlendirerek onları uzlaştırmış görünüyor.^{[24]Mayaram, Shail. Against History, Against State: Counterperspectives from the Margins. Columbia University Press, 2003, s. 95.} Bayram'ın diğer karısı, Ekber'in ölümünden sonra onunla evlenen Salima Sultan Begüm'dü.^{[25]Haidar, Mansura. Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period. Manohar, 2004, s. 323.}

Konuyla ilgili yayınlar

İngilizce

• Singh, Damodar (2003) Khan-i-Khanan Bairam Khan: a political biography Janaki Prakashan, Patna, India,

• Shashi, Shyam Singh (1999) Bairam Khan : soldier and administrator (Series Encyclopaedia Indica volume 58) Anmol Publishing, New Delhi, India,

• Pandey, Ram Kishore (1998) Life and achievements of Muhammad Bairam Khan Turkoman Prakash Book Depot, Bareilly, India, .

• Ray, Sukumar (1992) Bairam Khan Institute of Central and West Asian Studies, University of Karachi, Karachi, Pakistan, .

Hintçe

• Agravāla, Sushamā Devī (1994) Bairamakhām̐ aura usake vaṃśaja kā Mugala sāmrājya meṃ yogadāna Rāmānanda Vidyā Bhavana, New Delhi, India, , in Hindi. (Contribution of Bairam Khan, 1524?-1561, Mogul nobleman, to the Mogul Empire.)

• Devīprasāda, Munśī (2001) Khānakhānā nāmā Pratibhā Pratishṭhāna, New Delhi, India, , in Hindi. (On the life and achievements of Bairam Khan, 1524?-1561, ruler in the Mogul Empire and Khane Khana Abdul Rahim Khan, 1556–1627, Braj poet.)

Bengalce

• Ahmed, Humayun (2011) Badsha Namdar, Dhaka, Bangladesh,

Dış bağlantılar

• Ross, E. Denison, ed. (1910), ''The Persian and Turki Dîvâns of Bayrâm Khân, Khân Khânân'', Calcutta