Altuncan Hatun

Altuncan Hatun (d. (?), Harezm - ö. 1060, Zencan), Büyük Selçuklu İmparatorluğu Sultanı Tuğrul Bey'in eşi. Daha önce Yengi-kent ve Cend Oğuzları'nın yabgusu; Harezm'in valisi (1038-1041) ve daha sonra da Harezm-Şah (1041-1042) olan Şah Melik'in ilk eşi idi. Kocasının 1042'de Çağrı Bey tarafından öldürülmesinden sonra 1043'te Tuğrul Bey ile evlendi.^{[1]Ann K. S. Lambton. Continuity and Change in Medieval Persia. SUNY Press, 1 Ocak 1988, s. 262.[2]Türk dünyası araştırmaları - Issue 173. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2008, s. 112.}

Hayatı

Hayatının ilk dönemleri hakkında detaylı bilgi yoktur. İlk eşi Selçuklu Hanedanı ile müttefik olan 1035 yılında ölen Harezm bölgesi hakimi Şah Melik olduğu tahmin edilir.^{[3]Sema, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. SEMA.1.2016.SELÇUKLU DEVLET YÖNETİMİNDE KADININ YERİ VE ALTUNCAN HATUN ÖRNEĞİ (The Role of Woman in the Governance of Great Seljuk Empire: an Example of Altuncan Hatun) - Ayşe Dudu Kuşçu.} Tuğrul Bey Altuncan Hatun ile evlenmek için Kündürî'yi görevlendirmiştir. Tuğrul Bey ile Altuncan Hatun'un ne zaman evlendikleri kesin olarak bilinmemesine rağmen 1040'lı yıllar olduğu ileri sürülür. Tuğrul Bey eşi Altuncan Hatun'a saygı duyar, bir mesele hakkında görüşlerini sorar, sözünü dinlerdi.^{[4]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 16, sayfa: 499} Altuncan Hatun Selçuklu siyasetinde söz sahibi olmuş ve önemli kararlar almıştır.

Tuğrul Bey'in üvey kardeşi İbrahim Yınal'ın isyan başlatıp devletin merkezi Hemedan'a doğru yönelmesi üzerine Nusaybin'de bulunan Tuğrul Bey kardeşinden önce Hemedan'a ulaşarak silahları ve hazineyi güvenceye aldı. Hemedan önünde iki kardeş savaştı. Tuğrul Bey kuvveti az olduğu için mağlup olarak Hemedan kalesine sığındı. Tuğrul, eşi Altuncan Hatun'dan ve veziri Kündürî'den yardım istedi. Selçuklu ordusunun Bağdat'tan ayrılmamasını isteyen Abbasi halifesi Altuncan Hatun'a izin vermedi ve vezir Kündürî Hemedan'a gitmemesi için Altuncan Hatun'u ikna etmeye çalıştı. Vezir Kündürî, Altuncan Hatun'un üvey oğlu Enuşirvan'ı Tuğrul Bey yerine tahta çıkarmaya niyetlendi. Bu durumu anlayan Altuncan Hatun, oğlunu ve veziri yakalatıp tutuklatmak üzere harekete geçince ikisi de kaçarak Hille'ye gittiler; takip edilmemek için de üzerinden geçtikleri Dicle köprüsünü tahrip ettiler.^{[3]Sema, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. SEMA.1.2016.SELÇUKLU DEVLET YÖNETİMİNDE KADININ YERİ VE ALTUNCAN HATUN ÖRNEĞİ (The Role of Woman in the Governance of Great Seljuk Empire: an Example of Altuncan Hatun) - Ayşe Dudu Kuşçu.}

Altuncan Hatun daha sonra Bağdat'da bulunan askerleri ve oğuzları toplayıp, buradaki mal ve silahları yağmaladıktan sonra oluşturduğu ordunun başında Hemedan'a doğru yola çıktı. Bu arada doğudan Çağrı Bey’in oğulları Kavurd, Yakutî ve Alp Arslan Tuğrul Bey’i, İbrahim Yınal’ın kardeşi Ertaş’ın oğulları Ahmet ve Mehmet ise, kendi amcalarını desteklemek üzere gelmişlerdi. Tuğrul Bey, eşi başta olmak üzere yardımına gelen destek kuvvetler sayesinde kardeşi İbrahim Yınal'ı mağlup ederek tehlikeyi atlattı.^{[3]Sema, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. SEMA.1.2016.SELÇUKLU DEVLET YÖNETİMİNDE KADININ YERİ VE ALTUNCAN HATUN ÖRNEĞİ (The Role of Woman in the Governance of Great Seljuk Empire: an Example of Altuncan Hatun) - Ayşe Dudu Kuşçu.}

Altuncan Hatun'un cesur bir karar alarak oğlunun tahta çıkmasına karşı çıkması ve Tuğrul Bey'e yardıma gitmesi Selçuklu Devleti'nin kaderini değiştirmiştir.^{[3]Sema, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. SEMA.1.2016.SELÇUKLU DEVLET YÖNETİMİNDE KADININ YERİ VE ALTUNCAN HATUN ÖRNEĞİ (The Role of Woman in the Governance of Great Seljuk Empire: an Example of Altuncan Hatun) - Ayşe Dudu Kuşçu.}

Devlet idaresi

Ölmeden önce eşi Tuğrul Bey'e “Dünya ve ahiret şerefine nail olman için halifenin kızıyla evlenme konusunda çaba göster” dediği ve bütün mal varlığının halifenin kızına verilmesini vasiyet ettiği söylenir.^{[5]Ali Sevim, Makaleler, c.II, (Miratüz-Zaman/Tuğrul Bey Dönemi), s. 131[6]Zekeriya Kitapçı, Türk ve Selçuklu Hatunları, s. 263 v.d.} İbnü'l Cevzî, Altuncan Hatun hakkında; "Tuğrul Bey, birçok iş ve sorunlarda onun fikrini alır ve bunların çözümlerini kendisine bırakırdı" demiş ve hayır işleri yapan çok dindar kadın olduğunu söylemiştir.^{[7]Ali Sevim, Makaleler, c.II, (Miratüz-Zaman/Tuğrul Bey Dönemi), s. 130} Süryani tarihçi İbnü'l İbrî de "Kendisi kocası tarafından son derece sevilirdi ve saltanatın bütün işlerini bu kadın idare ederdi," demiştir.^{[8]Ebû’l-Ferec, Abû’l-Farac Tarihi, (Suryanca’dan İngilizce’ye çev.: Ernest A. Wallis Budge, İngilizce’den Türkçe’ye çev.: Ömer Rıza Doğrul), Ankara, 1987, II. Baskı, c. I, s. 315}

Ölümü

Altuncan Hatun Aralık 1060'ta Zencan'da vücudunda su birikmesi sonucu öldü ve ardından Rey'e defnedildi.^{[9]TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 44, sayfa: 252}

Popüler Kültürde Yeri

2021'de TRT 1 de yayınlanmaya başlayan Alparslan: Büyük Selçuklu dizisinde Esra Kızıldoğan tarafından canlandırılmaktadır.