Ali Rıza Efendi

Ali Rıza (1841, Selanik - 1886, Selanik), Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün babasıdır.^{[1]Öz, Mehmet Ali (4 Eylül 2023). Atatürk ve ailesi, Osmanlı arşiv belgelerine göre Atatürk'ün soy kütüğü. Dilek Ofset Matbaacılık. ss. 49, 60.}

Selanik yerlilerinden Ali Rıza Efendi, evkaf memurluğu, gümrük memurluğu ve ticaretle uğraştı. Zübeyde Hanım ile evliliğinden altı çocuk sahibi oldu, dördünü salgın hastalıklardan kaybetti. Oğlu Mustafa'yı okumaya teşvik etmesi, modern bir eğitimi alması için çabaları ile hatırlanır.^{[2]Acar, Derya Genç. Makbule Atadan’ın Atatürk’e İlişkin Anlattıkları Üzerine Bir Basın Taraması. 1 Kasım 2005, s. 1091-1111.}

Yaşamı

Doğumu ve ilk yılları

1841 yılında Selanik'te doğduğu bilinir.^{[3]Mehmet Ali Öz, Atatürk ve Ailesi, s. 56.} Babası Hafız Ahmet Efendi, annesi Ayşe Hanım'dır.^{[4]Öz, Mehmet Ali. Atatürk ve ailesi, Osmanlı arşiv belgelerine göre Atatürk'ün soy kütüğü. Dilek Ofset Matbaacılık, 4 Eylül 2023, s. 112-113.} Ailenin Hatice, Nimeti, Ali Rıza ve Mustafa adlı dört çocuğundan birisidir. Kardeşi Mustafa, bebekken beşikten düşerek ölmüş ve Ali Rıza Efendi kendi oğluna "Mustafa" ismini, kardeşi Mustafa'nın anısını yaşatmak üzere vermiştir.^{[5]Uca, Alaattin. Atatürk'ün Doğumu ve Çocukluk Yılları (1881-1893). 28 Şubat 2010, s. 1-13.}

Ailesinin kökeni

Isaac Frederick Marcosson, Ernst Jaeckh, Andrew Mango ve diğer bazı kaynaklar Ali Rıza Efendi'nin Slav veya Arnavut kökenli olduğunu iddia etmiştir.^{[6]Andrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, p. 25; p.27. "Feyzullah's family is said to have come from the country near Vodina (now Edessa in western Greek Macedonia). The surname Sofuzade, meaning 'son of a pious man', suggests that the ancestors of Zübeyde and Ali Rıza had a similar background. Cemil Bozok, son of Salih Bozok, who was a distant cousin of Atatürk and, later, his ADC, claims to have been related to both Ali Rıza's and Zübeyde's families. This would mean that the families of Atatürk's parents were interrelated. Cemil Bozok also notes that his paternal grandfather, Safer Efendi, was of Albanian origin. This may have a bearing on the vexed question of Atatürk's ethnic origin. Atatürk's parents and relatives all used Turkish as their mother tongue. This suggests that some at least of their ancestors had originally come from Turkey, since local Muslims of Albanian and Slav origin who had no ethnic connection with Turkey spoke Albanian, Serbo-Croat or Bulgarian, at least so long as they remained in their native land., But in looks Ataturk resembled local Albanians and Slavs.[...] But there is no evidence that either Ali Riza or Zübeyde was descended from such Turkish nomads." page 28; "It is much more likely that Atatürk inherited his looks from his Balkan ancestors.[...] But Albanians and Slavs are likely to have figured among his ancestors."[7]Ernest Jackh, The Rising Crescent, Goemaere Press, 2007, s. 31, Turkish mother and Albanian father[8]Isaac Frederick Marcosson, Turbulent years, Ayer Publishing, 1969, s. 144.[9]Turkey: The land a dictator turned into a democracy. 12 Ekim 1953.} Falih Rıfkı Atay, Vamık Volkan, Norman Itzkowitz, Müjgân Cunbur, Numan Kartal ve Hasan İzzettin Dinamo'ya göre, babasının ailesi 14-15. yüzyılda Karaman'dan veya Aydın/Söke'den gelerek Makedonya'nın Manastır Vilayeti'nin Debre-i Bala Sancağı'na bağlı Kocacık köyüne yerleşen, oradan da 1830'larda Selanik'e göç etmiş olan Kocacık Yörüklerindendir.^{[10]Güler, Ali. Mustafa Kemal Atatürk’ün Soyu. 1 Kasım 1999, s. 969-1009.} Falih Rıfkı Atay, Ali Rıza Efendi'nin ailesinin Selanik'e Söke'den göç ettiğini ifade etmiştir.^{[11]Falih Fırkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, Betaş, İstanbul, 1984, p. 17.[12]Vamik D. Volkan, Norman Itzkowitz, Ölümsüz Atatürk (Immortal Ataturk), Bağlam Yayınları, 1998, ISBN 975-7696-97-8, p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17).[13]Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2004.[14]Kartal, Numan. Atatürk ve Kocacık Türkleri. T.C. Kültür Bakanlığı, 2002.[15]Dinamo, Hasan İzzettin. Kutsal İsyan: Millî Kurtuluş Savaşı'nın Gerçek Hikâyesi, 2. cilt. Tekin Yayınevi, 1986.[16]Itzkowitz, Norman. Ölümsüz Atatürk. Bağlam Yayınları, 1998, s. 37.}

Sözlü geleneğe göre Ali Rıza Efendi'nin babası Hafız Ahmet'in doğum yeri, Kocacık köyüdür.^{[17]Güngör, Serhan. #tarih. 1 Aralık 2018.} Ali Güler'e göre Hafız Ahmet ile amcası Kızıl Hafız Mehmet'in taşıdığı "Kızıl" lakabı, ailenin "Kızıl Oğuz Türkmenleri" de denilen Kocacık Yörüklerinden olması ile açıklanır.^{[10]Güler, Ali. Mustafa Kemal Atatürk’ün Soyu. 1 Kasım 1999, s. 969-1009.}

Hafız Ahmet Efendi, erişkin yaşta iken Selanik'e göç etmiştir. Doğup büyüdüğü Kocacık köyü günümüzde Kuzey Makedonya'da, Merkez Jupa Belediyesi'ne bağlı bir köydür. 2014 yılında köyde tarihî fotoğraflardan esinlenerek iki bina inşa edilmiş ve Ali Rıza Efendi Anı Evi adıyla ziyaret açılmıştır.^{[18]ALİ RIZA EFENDİ ANI EVİ MAKEDONYA'DA AÇILIYOR. 18 Mayıs 2014.}

Eğitimi, evliliği, Selanik'teki yaşamı

Ali Rıza Efendi, ilkokulu Selanik'teki Abdi Hafız Mahalle Mektebinde okudu. Bir süre Evkaf İdaresinde ikinci kâtip olarak memurluk yaptıktan sonra Rüsumat (Gümrük) İdaresi'nde gümrük memurluğu yaptı.

Langaza'dan gelip Selanik'e yerleşen Sofuzadeler ailesinden Zübeyde Hanım ile 1870 veya 1871 yılında evlendi.^{[19]Güler, Ali. Ali Rıza Efendi (1839-1893). 19 Mart 2021.} Çocukları Fatma 1872'de, Ahmet 1874'te, Ömer 1875'te Ali Rıza Efendi'nin Yenikapı mahallesindeki baba evinde doğdu.^{[19]Güler, Ali. Ali Rıza Efendi (1839-1893). 19 Mart 2021.} Ömer'in doğduğu sene, ilk çocukları Fatma vereme yakalanıp öldü.

Ali Rıza Efendi, 1876 yılında Osmanlı-Sırp Savaşı'nın başladığı günlerde üsteğmen rütbesiyle Selanik Askerî Milliye Taburu'nda gönüllü askerlik yaptı. Selanik'in Islahane Mahallesi'nde, Emir Bostan'da ve Numan Paşa Camii avlusunda askeri talimler yaptırdı^{[3]Mehmet Ali Öz, Atatürk ve Ailesi, s. 56.}. Bu görevi sırasında taburu ile İstanbul'a gitti. Tabur, 93 Harbi'nin sonucu alınmadan padişah tarafından lağvedilmiştir.

Aynı yıl, diplomatik bir krize yola açan Selanik Vakası'nın elebaşlarından olduğu iddiasıyla babası Hafız Ahmet Efendi hakkında yakalama kararı çıktı. Ahmet Efendi kaçarak dağa çıktı ve artık "Firari Ahmet Efendi" olarak anılmaya başladı. Ailesine yedi yıl sonra Ahmet Efendi'nin ölüm haberi gelmiştir.

Gümrük memurluğu ve ticari girişimleri

Ali Rıza Efendi, gümrük memurluğu görevini Selanik yakınlarında Olimpos Dağı eteklerinde, Çayağzı veya Papazköprüsü denilen dağlık, ıssız, tehlikeli bir sınır geçidinde yaptı.^{[20]Ali Rıza Efendi hakkında ne biliyoruz?. GZT, 15 Mayıs 2017.} Görev icabı ailesi ile gelip yerleştiği bu yerde birkaç yıl çalıştıktan sonra gümrük memurluğunu bıraktı. Bölgede asayişin bozulması ve Rum çetelerinin sürekli baskınlar yapması üzerine ailesinin güvenliğini sağlama endişesi görevi bırakmasında rol oynadı.^{[3]Mehmet Ali Öz, Atatürk ve Ailesi, s. 56.}

Gümrük memurluğu sırasında tanıştığı tüccarların etkisi ile kereste ticaretine başladı. Başlangıçta bu işte başarılar elde etti ancak yöredeki Rum eşkiyaların saldırıları yüzünden büyük zarar gördü. Ticaretten kazandığı para ile Islahane semtindeki pembe boyalı ahşap evi yaptırdı.^{[5]Uca, Alaattin. Atatürk'ün Doğumu ve Çocukluk Yılları (1881-1893). 28 Şubat 2010, s. 1-13.} Dördüncü çocuğu Mustafa, 1881'de bu evde doğdu. Diğer iki oğlu Ömer ve Ahmet, 1883'te Papazköprüsü'nde difteriden öldü. Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi'nin iki çocukları daha oldu. Makbule 1885'te, Naciye 1889'da doğdu.^{[21]Atatürk ve Ailesi.}

Rum eşkiyalara haraç vermeyi reddeden ve eşkiyaların faaliyetleri sonucu işleri bozulan Ali Rıza Efendi, yaşamını Selanik'te sürdürdü ve kereste işinden sonra tuz ticareti yaptı. Satışlar iyi gitmeyip tuzlar depoda eriyince dükkanını kapadı. Memurluğa tekrar girme girişimi başarısız oldu.

Son yılları ve ölümü

Ticari hayatındaki başarsızlıklar nedeniyle büyük bir moral çöküntüsü yaşayan Ali Rıza Efendi, ağır bir hastalık geçirdi.^{[3]Mehmet Ali Öz, Atatürk ve Ailesi, s. 56.} Bu dönemde okul çağına gelen oğlu Mustafa ile yakından ilgilendi. Onun modern bir eğitim alması için uğraştı. Oğlunu mahalle mektebinde değil, yenilikçi bir okul olan Şemsi Efendi Mektebi'nde okutmak için ısrarcı olması, Mustafa Kemal'in hayatında olumlu bir etki olmuştur. Oğlunu daima, “adam olmak için okumak, öğrenmek şarttır. Başka çaresi yoktur” sözleriyle okumaya teşvik ettiği bilinir.^{[22]Atatürk'ün Eğitim ve Öğretim Gördüğü Kurumlar. 31 Aralık 2020.}

Ali Rıza Bey 23 Mayıs 1886 tarihinde bağırsak veremi nedeniyle öldü.^{[23]Mehmet Ali Öz, Atatürk ve Ailesi, s. 60.} Selanik'teki Hortacı Süleyman Camisi haziresine defnedilmiştir.^{[19]Güler, Ali. Ali Rıza Efendi (1839-1893). 19 Mart 2021.} Bu cami 1912'de kiliseye çevrilmiş, mezarlar tahrip edilmiştir.

Fotoğrafı

Şevket Süreyya Aydemir'in ''Tek Adam'' adlı kitabında Ali Rıza'nın tek fotoğrafının, 1877 sonları veya 1878'de Asakir-i Milliye Taburu'nda üsteğmen rütbesiyle görev yaparken çekilen bir fotoğraf olduğu belirtilir.^{[24]Tek Adam, Cilt I. 2011, s. 35.}

Falih Rıfkı Atay ise "Çankaya" adlı eserinde Atatürk'ün bu fotoğraf için "Bu adam bizim peder değildir" dediğini aktarmaktadır. Falih Rıfkı'ya göre Ali Rıza'nın bilinen bir fotoğrafı yoktur.^{[25]Fotoğrafın Atatürk'ün Babası Ali Rıza Efendi'ye Ait Olduğu İddiası. 7 Kasım 2019.}

Dış bağlantılar

• İhsan Sungu, Atatürk'ün Babası Ali Efendi, Belleten Cilt 3 Sayı 10, 1939

• Mustafa Kemal Atatürk'ün Ailesi ve Hayatı