Ahîzâde Abdülhalîm Efendi

Ahîzâde Abdülhalîm Efendi, veya Divan edebiyatındaki mahlasıyla Halîmî (1555 - 12 Haziran 1604), 16. yüzyılda yaşamış İstanbullu bir Osmanlı âlimi. 1569 ve 1599 yıllarında kazaskerliği ve 1601'de Rumeli kazaskerliğinin yanı sıra Bursa, Edirne ve İstanbul kadısı; bir şair, hattat, müderris, tercüman ve yeni lâle türleri üretmiş bitki ıslahçısısıydı.

Hayatı

Miladî 1555 yılında (Hicrî 963 senesinin başında^{[1]Çelebi, Kâtip. Fezleke. Cilt: 1, s. 253.}) İstanbul'da doğdu.^{[2]Süreyyâ, Mehmed (1899). Sicill-i Osmânî. https://archive.org/stream/sicill-i.osmani_01/Sicill-i.Osmani_01_djvu.txt} Yetişme çağında devrinin en ünlü hocalarından^{[3]Kılıç, Hilâl. "Şeyhülislam Ailelerinin Kültür ve Sanat Alanına Katkıları." Türk Dili ve Edebiyatı Yüksek Lisans Tezi, Aralık 2018, s. 20-21. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.} özel dersler almıştır. Gençliğinde babasının mutasarrıf bulunması sebebiyle yaşadığı Edirne kazâsında; Taşlık medresesinde Kara Çelebizâde Hüsâmeddin Efendi, Üç Şerefeli medresesinde Arapzâde Abdurraûf Efendi, Sultân Bâyezîd medresesinde Hâcegizâde ve Sultân Selîm medresesinde ise Sâlih Monla Efendi'nin gözde öğrencilerinden olmuştur.^{[4]Ahmed Bâdî Efendi. "Riyâz-ı Belde-i Edirne." 20. Yüzyıla Kadar Osmanlı Edirne’si, s. 1197. https://dspace.trakya.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/trakya/1337/Riy%C3%A2z-%C4%B1%20Belde-i%20Edirne%20%202-1%20Cilt.pdf?sequence=1&isAllowed=y}

İstanbul'a döndükten sonra Mevlânâ Fuzaylü'l-Cemâlî'nin hizmetinde bulunmuş,^{[4]Ahmed Bâdî Efendi. "Riyâz-ı Belde-i Edirne." 20. Yüzyıla Kadar Osmanlı Edirne’si, s. 1197. https://dspace.trakya.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/trakya/1337/Riy%C3%A2z-%C4%B1%20Belde-i%20Edirne%20%202-1%20Cilt.pdf?sequence=1&isAllowed=y} Şeyhülislam Ebuûsuûd Efendi'nin talebesi olmuştur.^{[5]Ekrem Koçu, Reşad (1944). İstanbul Ansiklopedisi, 1. Cilt, s. 86. https://archive.org/details/istanbul-ansiklopedisi/istanbul%20Ansiklopedisi%2001/page/86/mode/2up?q=Ahiz%C3%A2de+Abd%C3%BClhalim} Yüksek medrese tahsilini dereceyle tamamlamasının ardından mülâzemetini (icazet belgesi, diploma) Şeyhülislam Ebuûsuûd Efendi'den almıştır.^{[4]Ahmed Bâdî Efendi. "Riyâz-ı Belde-i Edirne." 20. Yüzyıla Kadar Osmanlı Edirne’si, s. 1197. https://dspace.trakya.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/trakya/1337/Riy%C3%A2z-%C4%B1%20Belde-i%20Edirne%20%202-1%20Cilt.pdf?sequence=1&isAllowed=y}

Medrese eğitiminin yanı sıra, Hattat Şükrullah Halîfe'nin oğlu Hattat Pîr Mehmed Dede'den Şeyh Hamdullah'ın Aklâm-ı Sitte üslûbunu^{[6]Arşivlenmiş kopya.} ve özellikle de hüsn-i hattın Sülüs ve Nesih türlerini öğrenmiştir.^{[7]"Halîmî, Ahîzâde Abdülhalim Efendi." Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/halimi-ahizade-abdulhalim-efendi[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi} Abdülhâlim Efendi, kendi devrinin seçkin bir hattatı kabul edilmiştir.^{[5]Ekrem Koçu, Reşad (1944). İstanbul Ansiklopedisi, 1. Cilt, s. 86. https://archive.org/details/istanbul-ansiklopedisi/istanbul%20Ansiklopedisi%2001/page/86/mode/2up?q=Ahiz%C3%A2de+Abd%C3%BClhalim}

Mezuniyetinin akabinde sırasıyla Yeni İbrâhim Paşa (1574-76), Kasım Paşa (1579), Yeni Ali Paşa (1580), Şah Sultan (1582), Hâseki Sultan (1583-84), Sahn-ı Seman (1585-88), Şehzade (1588-90) ve Valide-i Atik (1590-92) medreselerinde müderrislik yapmıştır.^{[9]Özcan, Abdülkadir. "Âhîzâde Abdülhalim Efendi." Üsküdarlı Meşhurlar Ansiklopedisi, I, s. 33. Üsküdar Belediyesi, İstanbul, 1.baskı, Ocak 2012.}

Müderrisliğin ardından ise kadılığa yükselmiş, 1591'de Bursa ve 1592'de Edirne mollası olduktan^{[5]Ekrem Koçu, Reşad (1944). İstanbul Ansiklopedisi, 1. Cilt, s. 86. https://archive.org/details/istanbul-ansiklopedisi/istanbul%20Ansiklopedisi%2001/page/86/mode/2up?q=Ahiz%C3%A2de+Abd%C3%BClhalim} sonra 15 Mart 1596'da^{[2]Süreyyâ, Mehmed (1899). Sicill-i Osmânî. https://archive.org/stream/sicill-i.osmani_01/Sicill-i.Osmani_01_djvu.txt} İstanbul'a kadı olmuştur.^{[3]Kılıç, Hilâl. "Şeyhülislam Ailelerinin Kültür ve Sanat Alanına Katkıları." Türk Dili ve Edebiyatı Yüksek Lisans Tezi, Aralık 2018, s. 20-21. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.[10]Bür, Işın (1965). "17. Asrın İlk Yarısında Payeli ve Bilfiil Anadolu ve Rumeli Kazaskerleri." Tarih Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. s. 12-15. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/03680.pdf}

Temmuz 1597 ila Eylül 1598 ve Ekim 1599 ila Mart 1601 dönemlerinde^{[2]Süreyyâ, Mehmed (1899). Sicill-i Osmânî. https://archive.org/stream/sicill-i.osmani_01/Sicill-i.Osmani_01_djvu.txt} Anadolu kazaskerliği yapması vesilesiyle Dîvân-ı Hümâyun azası olmuş, Ağustos 1601'de protokol ve rütbe olarak daha da yükselmiş ve Mayıs 1603'te azledilene^{[2]Süreyyâ, Mehmed (1899). Sicill-i Osmânî. https://archive.org/stream/sicill-i.osmani_01/Sicill-i.Osmani_01_djvu.txt} kadar Rumeli kazaskerliğinde bulunmuştur.^{[3]Kılıç, Hilâl. "Şeyhülislam Ailelerinin Kültür ve Sanat Alanına Katkıları." Türk Dili ve Edebiyatı Yüksek Lisans Tezi, Aralık 2018, s. 20-21. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.}

Çiçek yetiştirmeye çok meraklı bir bitki ıslahçısısıydı, tohum üzerinde melezleme yaparak yeni lâle türleri meydana getirdiği bilinir.^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi} İcat ettiği tescil edilmiş lâleler ve tarifleri şöyledir:^{[5]Ekrem Koçu, Reşad (1944). İstanbul Ansiklopedisi, 1. Cilt, s. 86. https://archive.org/details/istanbul-ansiklopedisi/istanbul%20Ansiklopedisi%2001/page/86/mode/2up?q=Ahiz%C3%A2de+Abd%C3%BClhalim}

• Hadenginâz (mor fitilli, sisli).

• Dilrüba (mor fitilli, koyu kahverengimsi sarı).

• Rif'atigülşen (mor fitilli, mora yakın koyu leylâk renkli).

• Sûzenisîm (mor fitilli, sisli beyaz).

• Feyzihalîm (sarı fitilli, elmas tonlarında mavi renkli).

• Mâyeinâz (sarı fitilli, açık gülpembe).

• Memduh (mor fitilli, eflatuna çalan açık kızıl renkli).

• Mâyeiikbal (mor fitilli, mora çalan koyu kırmızı renkli).

Kazaskerliği sırasında hakkaniyet ve adaletiyle nam salmış, Kâtip Çelebi tarafından sohbetinin zenginliği övülmüştür.^{[5]Ekrem Koçu, Reşad (1944). İstanbul Ansiklopedisi, 1. Cilt, s. 86. https://archive.org/details/istanbul-ansiklopedisi/istanbul%20Ansiklopedisi%2001/page/86/mode/2up?q=Ahiz%C3%A2de+Abd%C3%BClhalim}

14 Haziran 1604 tarihinde, Miladî yıllara göre 48 ve Hicrî yıllara göre 50 yaşındayken,^{[2]Süreyyâ, Mehmed (1899). Sicill-i Osmânî. https://archive.org/stream/sicill-i.osmani_01/Sicill-i.Osmani_01_djvu.txt} İstanbul'da şîr-i pençeden (karbonkül) hayatını kaybetmiştir.

Başlıca Eserleri

Yazılı eserleri arasında şunlar vardır:

1. Taʿlîḳa ʿale’l-Hidâye ve bazı şürûḥihâ^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi}

2. Terceme-i Şevâhidü’n-nübüvve: Molla Câmî'nin Muhammed'in nebîlik delillerini anlattığı eserinin tercümesi.^{[7]"Halîmî, Ahîzâde Abdülhalim Efendi." Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/halimi-ahizade-abdulhalim-efendi}

3. Muḫtaṣarü’d-Dürer ve’l-Ġurer^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi}

4. Hâşiye-i el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi}

5. Hâşiye-i Câmiʿu’l-fuṣûleyn^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi}

6. Hâşiye-i ed-Dürer ve’l-Ġurer ve Şerḥu’l-Miftâḥ^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi}

7. Divanı

8. Risâleleri

Ailesi

Kazasker Ahîzâde Mehmed Efendi'nin büyük oğlu;^{[9]Özcan, Abdülkadir. "Âhîzâde Abdülhalim Efendi." Üsküdarlı Meşhurlar Ansiklopedisi, I, s. 33. Üsküdar Belediyesi, İstanbul, 1.baskı, Ocak 2012.} müderris ve şair Ahîzâde Hasan Efendi (1559 - 1589)^{[3]Kılıç, Hilâl. "Şeyhülislam Ailelerinin Kültür ve Sanat Alanına Katkıları." Türk Dili ve Edebiyatı Yüksek Lisans Tezi, Aralık 2018, s. 20-21. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.} ile idam edilen ilk Osmanlı şeyhülislamı Ahîzâde Hüseyin Efendi'nin ağabeyidir.^{[8]Güleç, Hasan. "Ahîzâde Abdülhalim Efendi." TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahizade-abdulhalim-efendi} Annesi vasıtasıyla büyükbabası ise ünlü şeyhülislâm Sadullah Sa'dî Çelebi'dir.^{[7]"Halîmî, Ahîzâde Abdülhalim Efendi." Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/halimi-ahizade-abdulhalim-efendi}

Baba tarafından II. Bayezid ve oğlu Şehzade Ahmed'in öğretmeni Mu'allim-i Sultânî Hatîb Kıvâmeddîn Kâsım Efendi'nin (ö. Temmuz 1489)^{[11]Yaşar, Abdizade Hüseyin Hüsameddin (2022). Amasya Tarihi. Kültür Yayınları.} soyundan ve onun baba tarafı aracılığıyla da Anadolu Selçuklu sultanı I. Kılıç Arslan ile kayınpederi Çaka Bey'in torunlarındandır.