Abay Kunanbayoğlu

Abay İbrahim Kunanbayoğlu (Kazak Türkçesi Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы, Abai Qunanbaiuly, Rusça: Абай Ибрагим Кунанбаев.) (10 Ağustos 1845 - 6 Temmuz 1904), Kazak Türkü şair, besteci ve filozof.^{[1]Абай Құнанбаев. Abai.kz, 19 Mayıs 2009.}

Liberal İslam'ı da temel alarak Kazak-Türk Medeniyetini Avrupa ve Rus medeniyetlerine yakınlaştırmayı hedefleyen bir reformcuydu.^{[2]The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics. Greenwood Publishing Group, s. 148.} Şiirlerinde genel olarak, Kazak halkının sosyal ve ahlaki sorunlarına değinmiştir.^{[3]Bir Devrin Aynası Abay Kunanbay ve Kara Sözler. Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2017, s. 19.}

Hayatı

Abay, Kunanbay ve Uljan çiftinin bir oğlu olarak, 10 Ağustos 1845'te Doğu Kazakistan Eyaletindeki Şıngıs dağındaki Argın klanında doğdu. Doğum adı İbrahim idi, ancak daha sonra Kazakçada "dikkatli" anlamına gelen Abay takma adı verildi.^{[4]Karabey, Turgut. Abay Kunanbayoğlu (1845-1904). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 1996.[5]Abay Kunanbayev. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2002, s. 373.} Eğitim hayatına bir Rus okulunda başladı, ardından bir medreseye gitti.^{[6]Marshall Cavendish Amazon.co.uk idefix Kütüphanede bul Tüm satıcılar » Google Play'de Kitap Satın Alın Dünyanıın en büyük e-Kitap Mağazasına göz atın ve web'de, tablette, telefonda veya e-okuyucuda hemen okumaya başlayın. Google Play'e Şimdi Git » Google Play'de Kitaplar World and Its Peoples. Marshall Cavendish, 2006, s. 613.} Semey şehrinde okurken Mihail Lermontov ve Aleksandr Puşkin'in eserlerini okudu.^{[7]Kazak Edebi Dilinin Kurucusu Kazakların Klasik Şairi Abay (İbrahim) Kunanbayulı (1845-1904), s. 191.} Arap, Fars ve Türk edebiyatının eserlerini taklit ederek şiirlerini yazmaya başlamıştır.^{[8]Ayan, Ekrem. Abay,İ.Kunanbayev. 19 Kasım 2019.}

Hacca gidecek olan babasının yerine boyun idaresini üstlenmesi gerektiğinden öğrenimini bıraktı.^{[9]KUNANBAYEV, Abay.} İdarî işlerle ve siyasetle uğraştı, takma adla şiirler yazdı. Kırk yaşına geldiğinde kendini edebiyata verdi. İlk defa, 1886'da yazdığı "Yaz" adlı şiirde kendi adını kullandı. Çağın gerisinde kalan toplumunu değiştirmeyi arzusuyla eserler verdi. 1890'lı yıllarda artık halk ın fikirlerine güvendiği, beğenilen bir şair olmuştu.^{[5]Abay Kunanbayev. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2002, s. 373.} Ondan yararlanmak için yanına gelen kişileri eğitti. 6 Temmuz 1904'te Semey'de ödlü.

Katkıları

Abay'ın Kazak Türk kültürü ve halk bilimine yaptığı ana katkılar, büyük bir milliyetçilik duygusu besleyen ve Kazak halk kültürünün gelişmesini sağlayan şiirleriyle olmuştur. O'ndan önce çoğu Kazak şairleri, Kazakistan bozkırlarında yaşayan insanların göçebe alışkanlıklarını yansıtan sözlü eserler vermişlerdir. Abay'ın hayatı boyunca bir dizi önemli sosyo-politik ve sosyo-ekonomik değişimler meydana gelmiştir. Gelişen Kazakistan'ın Rus, Batı ve Asya gibi birkaç kültürün yaşam felsefelerinin etkisine maruz kalmasıyla birlikte eğitim imknları direkt olarak bu olaydan etkilendi. Abay Kunanbay kendisi bu yeni açılan coğrafyanın felsefi tarihi ve kültürü hakkında bilgi sahibi oldu. Bu çalışma, çaba ve duygularla, Abay'ın yaratıcı şairliği, eğitimli Kazakların felsefi düşüncelerini etkiledi.

Halkın yeni usulde eğitim görmesi için çaba sarf etti. Abay, şiir yazdığı gibi, ünlü Rus şairlerinden tercümeler yapmış, halkına Rus şair ve ediplerini tanıtmak istemiştir. Şiirleri şekil ve muhteva bakımından halk şiirlerinden tesirinde kalmıştır. Genellikle didaktik olan şiirleri 1906 yılında ölümünden sonra yayımlanmış, Rus İhtilali'nden sonra da 1921 ve 1922 yıllarında iki defa basılmıştır.

Mirası

Kazak bağımsızlığı için çalışmış Alaş Orda hareketi liderleri onu esin kaynağı ve ruhani liderleri olarak görüyorlardı.

Abay'ın çağdaş Kazak figürü genellikle, tamamıyla geleneksel kıyafetler içinde ve elinde Kazak Türk milli çalgısı olan tamburu tutarken tasvir edilir. Bugün, Kazaklar Abay'a halkı milli bilince bürüyen ilk halk kahramanlarından biri olarak saygı göstermektedirler. Almaata'daki Kazak Devlet Üniversitesi ve şehrin ana bulvarlarından biri ve Abai Meydanı ismini Kunanbayoğlu'ndan almıştır.

Abay'ın öğrencileri arasında yeğeni olan, tarihçi, filozof, düşünür ve şair, Şekerim Kudayberdioğlu da vardır (1858 - 1931).

Kazakistan'ın birçok şehrinde ve Rusya'nın başkenti Moskova'da heykelleri bulunmaktadır.

Hayatını konu alan bir film 1983 yılında Abay adıyla Kazakfilm tarafından çekilmiştir. Abay ayrıca ünlü Kazak hikâyecilerinden Muhtar Avezov'un da bir romanına konu olmuştur.

Doğumunun 175. yılı dolayısıyla 2020 yılı Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı tarafından Abay Kunanbayoğlu yılı ilan edilmiştir.^{[10]Kazakistan'da şair Abay Kunanbayev'in doğumunun 175. yılı etkinlikleri. TRT Avaz, 21 Mayıs 2020.}

Ankara'da Kavakıdere'deki bir sokağa adı verilmiştir.

Çalışmaları

Abay, çoğu ilk olmak üzere Rus ve Avrupalı yazarların eserlerini Kazakçaya çevirmiştir.

1. Abay Kunanbayoğlu, Book of Words, Aikyn, David & McKane, Richard (çevirmen) Almaata: El Bureau, (1995) (Kara So'zder)

2. Abay: Eki Tomdiq Shigharmalar Jinaghi, Almati: Jazushi Baspasi, 1986

3. Duniede, sira, sendey mağan jar joq, Almati: "Jaylyn", 1990

4. Ata Aqyly, Almati, Balausi, 1994

Dış bağlantılar

• Abay biyografisi

• Bir Abay sitesi

• Abay Kunanbayoğlu’nun Şiirleri

• Kazak Edebi Dilinin Kurucusu Kazaklar'ın Klasik Şairi Abay (İbrahim) Kunanbayulı (1845-1904) (Aşur Özdemir)