2008 Orta Asya enerji krizi

2008 Orta Asya enerji krizi, Orta Asya’da yaşanan bir enerji kıtlığıdır. 2007-08 kışının şiddetli havasıyla (1969’dan beri en soğuk kış)^{[1]GHCN Climate data for Tashkent 1880 to 2008} ve yüksek gıda ile yakıt fiyatlarıyla birleşince birçok kişi için ciddi sıkıntılara yol açmıştır.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.} Aşırı soğuk hava elektrik talebini artırarak krizi daha da ağırlaştırmıştır. Durum en kötü Tacikistan’da yaşanmıştır. Birleşmiş Milletler, STKlar ve Kızılhaç ve Kızılay tarafından hükûmete yardım için yaklaşık 25 milyon ABD doları tutarında uluslararası bir yardım çağrısı yapılmıştır.^{[3]Situation Report No. 4 – Tajikistan – Cold Wave/Compound crisis (25 February 2008) United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs} O dönemde BM, 2008-09 kışında milyonlarca kişinin açlıkla karşı karşıya kalabileceği konusunda uyarıda bulunmuştur.^{[4]EurasiaNet.org.}

Dünya Bankası borcu ve fiyat artışları

2008 yılı Ocak ayının başında yetkililer, “hükûmetin Dünya Bankası’na olan borcunu ödemesi” için elektrik fiyatlarında yüzde 20’lik bir artış duyurmuştur.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.} Ulusal elektrik şirketi Barqi Tojik yetkilisine göre kısıtlamalar daha sıkı hale gelecek ve elektrik fiyatlarının 2010’a kadar yükselmeye devam etmesi beklenmektedir.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.}

Nisan 2008’de Dünya Bankası’nın Avrupa ve Orta Asya baş ekonomisti Pradeep Mitra, alışılmadık bir açıklama yaparak en çok etkilenen ülkeleri sosyal yardım harcamalarını artırmaya ve sosyal programlarını “desteklemeye” çağırmıştır.^{[5]UNIAN, April 16, 2008}

Buna rağmen Mitra’nın odak noktası “enflasyon yönetimi”nde kalmış; etkilenen ülkelerin “özellikle ticaret kontrolleri uygulamaktan kaçınmalarını” önermiştir (birçok ülkenin gıda fiyat enflasyonundan halkını korumak ve gıdayı yurt içinde tutmak için yakın zamanda aldığı önlemler). Mitra, bunun “uzun vadede gıda arzına karşı çalışabileceğini” ileri sürmüştür.^{[5]UNIAN, April 16, 2008}

Elektrik kesintileri

13 Ocak 2008’den itibaren birçok köy günde yalnızca bir ila üç saat elektrik alabilmiş, başkent Duşanbe ise gece saatlerinde yerleşim bölgelerine elektrik vermeyi kesmiştir.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.} 26 Ocak 2008’de Duşanbe, eğlence mekânlarına (restoranlar, dükkânlar, eczaneler, pazarlar ve hamamlar dâhil) elektrik vermeyi kesmiş, bu da birçok yerin ilkbahara kadar kapanmasına yol açmıştır. Şehirde görünen az sayıdaki ışık, jeneratör sahiplerinden, fabrikalardan veya yasadışı şekilde elektrik hatlarına bağlanan kişilerden gelmiştir. Kısıtlamanın 10 Şubat’ta sona ermesi planlanmış ancak daha sonra uzatılmıştır.^{[6]Nafisa Pisarejeva. Tajiks Pull the Plug on Cafés. 1 Şubat 2008.} Kısıtlamalardan muaf tutulan yerler arasında hükûmet daireleri, hastaneler ve büyük bir alüminyum fabrikasına sahip olan Tursunzoda gibi bazı sanayi şehirleri yer almıştır. Duşanbe ve diğer şehirlerde merkezi ısıtma sistemlerinin çalışmaması nedeniyle apartman dairelerinde yaşayanların evlerini ısıtmak için elektrikten başka imkânı kalmamıştır.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.}

Sert kış

Durum, sıcaklıkların -20 derece Celsius’a düştüğü soğuk kışla daha da kötüleşmiştir. Duşanbe sakinleri, uyumak için birkaç ceket ve palto giydiklerini ve bütün aile bireylerinin sıcaklığı paylaşmak için tek bir yorgan altında yattıklarını bildirmiştir.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.} BM’nin Dünya Gıda Programı da hem şehirlerde hem de kırsal alanlarda gıda durumunu acil kıtlık olarak ilan etmiştir.^{[7]Natalia Antelava. Tajikistan 'facing food crisis'. 6 Şubat 2008.}

Medya bastırma iddiaları

Ocak 2008 ortası itibarıyla devlet medyası sorunu tartışmamıştır.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.} Daha sonra Şubat ayı boyunca, karartmalar sırasında hastanelerin doğum koğuşlarında çocukların öldüğüne dair çok sayıda Batı medyası haberi ortaya çıkmıştır. Tacik hükûmeti, karartmaların herhangi bir ölümden sorumlu olmadığını savunmuştur.^{[8]Ivan Watson. Crisis Looms as Bitter Cold, Blackouts Hit Tajikistan. 8 Şubat 2008.} Tacik hükûmeti uluslararası yardım çağrısında bulunmuştur.^{[9]Severe energy crisis leaves Tajikistan without heat and water. 7 Şubat 2008.} Bu arada yardım çalışanları ve diplomatlar hükûmeti olağanüstü hâl ilan etmeye çağırmıştır.^{[8]Ivan Watson. Crisis Looms as Bitter Cold, Blackouts Hit Tajikistan. 8 Şubat 2008.} Krizin yönetimi, siyasi liderliğin yetkinliği hakkında sorular doğurmuştur.^{[10]Jyldyz Mamytova and Yaroslav Razumov. Cold Snap Wreaks Havoc on Central Asian Power. 31 Ocak 2008.}

Kıtlık uyarısı

3 Mart 2008’de Tacikistan’daki krizin hafiflediği bildirilmiştir: “Bundan sonra (en azından bir sonraki kışa kadar) Duşanbe’nin elektrik sorunu olmayacak ve bu kışın başında uygulamaya konulan sıkı program, Barqi Tojik’in kararıyla 1 Mart 2008’de Duşanbe’de kaldırılmıştır.”^{[11]Vadim. Electricity crisis solved in Dushanbe. 3 Mart 2008.} The Christian Science Monitor, neweurasia ve diğer medya gözlemcileri, enerji kesintilerinin bir sonucu olarak yeni başlayan bir açlık krizinin tam bir kıtlıka dönüşeceğini öngörmüş, bu da daha sonra gerçekleşmiştir.^{[12]Vadim. Hunger to replace energy crisis. 4 Mart 2008.} BM uzmanları 10 Ekim’de, Tacikistan’ın 6,7 milyon nüfusunun neredeyse üçte birinin 2008-09 kışı için yeterli yiyeceği olmadığını açıklamıştır.^{[4]EurasiaNet.org.}

Kırgızistan

Hidroelektrik kaynakları bakımından zengin olan Kırgızistan’da da soğuk hava, talebi 2006/2007 kışına göre yüzde 10 daha yüksek hale getirmiş ve hidroelektrik güç için ana Toktogul rezervuarını tüketmiştir.^{[10]Jyldyz Mamytova and Yaroslav Razumov. Cold Snap Wreaks Havoc on Central Asian Power. 31 Ocak 2008.}

Özbekistan

2007 Aralık ayının sonlarından itibaren alışılmadık derecede sert hava, Özbekistan genelinde birçok eve ve işyerine gaz arzını dondurmuştur. Bunun sonucunda hükûmete karşı, kesintisiz gaz ve elektrik arzı talep eden çok sayıda gösteri ve protesto yapılmıştır.^{[13]Uzbekistan Sees Rare Protests Over Gas Shortage. 25 Ocak 2008.} Hükûmetin tepkisi çeşitlilik göstermiş; Karakalpakistan’da protestocularla görüşüp durumu düzelteceklerini vaat ederken, Hazarasp yerel yönetim başkanı bir kadının şikâyetine, sokağındaki bütün evlere gazı tamamen keserek karşılık vermiştir.^{[13]Uzbekistan Sees Rare Protests Over Gas Shortage. 25 Ocak 2008.}

Özbekistan’da bazı kişiler ısıtma için “geleneksel yöntemlere” başvurabilmiş; bazı köylerde evlerini ısıtmak ve yemek pişirmek için ağaçları kestikleri için hiç ağaç kalmadığı bildirilmiştir. Bunun ekonomiye olumsuz etkisi beklenmiştir çünkü yapraklar yerel ipek sanayisi için gereklidir ve bu ağaçlarda yetişen meyveler birçok köylü için ana gelir kaynağıdır.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.}

Türkmenistan

Türkmenistan’ın bazı vilayetlerinde köylüler, şehirlerde merkezi ısıtma borularının bakımsız kaldığı ve yeterli ısı üretmediği için evlerini ısıtmanın geleneksel Türkmen yolu olan saksaul bitkilerini yakmıştır.^{[2]Farangis Najibullah. Tajikistan: Energy shortages, extreme cold create crisis situation. 13 Ocak 2008.}

Ayrıca bakınız

• Enerji krizi