Şeyh Hasanlılar

Şeyh Hasanlılar, Türkmen kökenli Alevi aşiretidir.^{[1]Anadolu'da aşiretler, cemaatler, oymaklar, 1453-1650:. Yusuf Halaçoğlu, 2009, s. 1314,1317.[2]Şeyh Hasan Ocağı ve Aşireti. İsmail Onarlı, 2013, s. 26,26.[3]Veli Saltık (2013), s. 279 - 312.} "Dede Şeyh Hasanlılar" soylarını Ehl-i Beyt’e dayandırırken,^{[4]Dede Şeyh Hasanlar ile Aşiret Şeyh Hasanlar. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 9 Temmuz 2013.} Tunceli ve çevresinde "Şeyh Hasanlı" aşiretleri olarak bilinen grup ise aslen Moğol ve Türkmen kökenlidir. Moğolların Suldus boyuna mensubu ve Oğuzlarin Bayat boyuna mensuplardır.^{[5]Köken olarak Emir Çoban'ın torunu Kuçek Hasan'dan gelmektedirler. Ehl-i beyt soyundan gelen Dede Şeyh Hasanlı grubu ile karıştırılmamalıdırlar.} Elazığ, Malatya, Tunceli, Erzincan, Sivas, Tokat ve Samsun gibi illerde yaşarlar. Anadilleri çoğunlukla Zazaca olmakla birlikte, tarihsel olarak Kürtçe ve Türkçe konuşan grupları da bulunmuştur.^{[6]Who's who in Politics in Turkey. Heinrich Böll Stiftung, s. 235-236.[7]International Zaza and Historical Culture Declaration[8]Ebubekir Pamukçu, Historical Origins of Dersim Zaza Uprising[9]Nazmi Sevgen, Zazalar ve Kızılbaşlar: Coğrafya-Tarih-Hukuk-Folklor-Teogoni, Kalan Yayınları, Ağustos 1999, ISBN 975-8424-00-9(in Turkish Language)[10]Demir, Kader. 18. ve 19. YÜZYILDA FIRAT HAVZASINDA ŞEYH HASANLI AŞİRETİ’NİN EŞKIYALIK FAALİYETLERİ. 29 Ağustos 2024, s. 67-77.}

Kökeni

Bodik Şeceresi

Bodik Şeceresi'ne göre, Şeyh Hasanlı Ocağı ve aşiretinin atası olarak gösterilen Ulu Şeyh Hasan Baba, bir seyyidlik silsilesi içerisinde ele alınmaktadır. Şecere, soy silsilesini Ehl-i Beyt'e dayandırmakta ve Şeyh Hasan Baba'yı bu silsilenin sonraki kuşaklarından biri olarak göstermektedir. Ulu Şeyh Hasan Baba “Horasan vilayetinde, İsfahan Kalesi'nde” doğmuştur.

Şecerenin verdiği açık göç güzergâhına göre Şeyh Hasan Baba Horasan'dan Bağdat'a, oradan Mısır'a, daha sonra yeniden Bağdat'a, ardından Hicaz'a ve Kerbelâ'ya gitmiştir. Kerbelâ'dan sonraki aşamada Şeyh Hasan Baba'nın Erzincan'ın Kemah bölgesine geldiği belirtilir. Şecere, onun Kemah civarındaki Kirzi adlı yerde yerleştiğini ve buranın metnin hazırlandığı dönemdeki adının Balkaya olduğunu kaydeder.

Şeyh Hasan Baba’nın kardeşi olan Şeyh Ahmed Dede Sivas ve Erzincan üzerinden Malatya tarafına göç etmiş, kardeşiyle birlikte bugün Elazığ’ın Baskil ilçesine bağlı Şeyh Hasan Köyü’ne yerleşmiştir. Daha sonraki kuşaklarda ise Şeyh Hasanlıların ataları olarak gösterilen Seyyid ile Şeyh Hasan, Malatya’dan Dersim’e göç etmiştir.^{[11]Şeyh Hasan Ocağı ve Aşireti Şeceresi.}

Britanya konsolosu

Benzer bilgileri, 1860'larda Diyarbakır'da Britanya konsolosu olarak görev yapan tarafından da aktarılmıştır. Taylor, Dersim seyahati sırasında Şeyh Hasanlıları “Seyd Hassanallees” (Seyit Hasanlılar) olarak kaydetmiş, kendilerinin “aslen İran'daki Horasan'dan” geldiğini ve daha yakın bir dönemde Malatya'daki Akçadağ'dan Dersim'e göç ettiğini belirtmiştir.^{[12]Taylor, J. G.. Journal of a Tour in Armenia, Kurdistan, and Upper Mesopotamia, with Notes of Researches in the Deyrsim Dagh, in 1866. [Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers), Wiley], 1868, s. 281–361.}

Kâzım Karabekir raporu

1918'de hazırladığı Dersim Raporu'nda Kâzım Karabekir, Dersimlilerin kökenini Mâverâ-yı Türkistan'a dayandırmışve Şeyh Hasan ile Seydanlı adlı iki kardeşten iki büyük aşiret kolunun oluştuğunu belirtmiştir. Raporda ayrıca bölgedeki aşiretlerin bu iki koldan birine mensup olduğu, Dersimlilerin aslında Türk olduğu ve zamanla dillerini ve bazı geleneklerini kaybettikleri ifade edilmektedir.^{[13]Bulut, Faik. Dersim Raporları. 2018, s. 221, 222.}

Diğer

Araştırmacı Veli Saltık'a göre, Tunceli'ye gelişlerinin sebebi ise zamanında İlhanlıların Olcaytu Han döneminde Karamanoğulları Konya'da isyan çıkardı. Olcaytu Han, Emir Çoban ve Emir Çoban'ın aşiretini kabilesini bu isyanı bastırması için görevlendirdi. Malatya'yı bunun üzerine yurtluk olarak verdi, Emir Çoban isyanı bir şekilde bastırdı. Karamanoğulları Konya'dan geriye çekildi. Bu süreç içerisinde Emir Çoban'ın oğlu olan Timurtaş Anadolu valisi yapıldı. Olcaytu Han ölünce yerine Ebû Said Bahadır Han geçti, Ebu Sâid Bahadır Han'ın tahta geçmesi sonrası birkaç olay yaşandı. Bunların en büyüğü ise, Emir Çoban'ın kızı olan Bağdat Hatun dönemine göre güzel bir kadındı. Ebu Sâid'in kardeşi ile evlendirildiler Ebu Sâid Han Bağdat Hatun'a aşık oldu, evliliği entrika yolu ile bozdu. Bu durumu öğrenen Emir Çoban, isyan bayrağını açtı. İsyan sonucu Emir Çoban kaybetti ve idam edildi. İdam sonucu, Timurtaş babasına yapılanları öğrenince bunu yediremedi ve oda isyan etti. Timurtaş'ın oğlu Kuçek Hasan ise Güney Azerbaycan'da valilik yapıyordu orayı yönetiyordu. Timurtaş, isyan sonucu kaybetti ve o da dönemin Memlük Mısırına kaçtı. Ki orada Memlûkler tarafından öldürüldü, hanedanın son kalan üyelerinden olan Kuçek Hasan Çoban aşireti ile beraber Tunceli ve çevresine göç etti. Bunlara Küçük Şeyh Hasanlı aşiretleri de denir, fark edildiği gibi Küçük lakabı Kuçek'ten gelmektedir. Dede Şeyh Hasanlılar ise Tunceli'ye Küçük Şeyh Hasanlılardan önce gelmiştir. Ehl-i beyt soyundan gelmektedirler ve Alevilik mezhebini yaymışlardır, Türkmenleşmişlerdir.

Aslen Tuncelili olan Veli Saltık'a göre, Şeyh Hasanlılar, Moğol ve Türkmen kökenlidirler.^{[3]Veli Saltık (2013), s. 279 - 312.}

Tarihçe

Şeyh Hasanlı toplulukları 18.ve 17.yüzyıla gelindiğinde aşiretleştiler, yaşadıkları köylerde nüfusları arttı ve büyüdüler. Topraklarını genişletmek için eşkiyalığa başvurdular, bir çok köye baskın attılar ve yağmaladılar. Hatta bu durumdan dolayı, padişahlar üst üstte fermanlar bile verdiği oldu. Örneğin;

““Çarsancak Voyvodası Karaçorlu Mustafazadeye Hükümdür: Şeyh Hasanlı ve Dersimli diye tanınmış Ekrad eşkiyası; yolları kesip Müslüman hacıları ve madencileri soyup, insanları katletmişlerdir. Ayrıca Pah köprüsünden Çarsancak sınırına dek olan bölgelerde yöre halkı üzerinde baskı kurmaktadırlar. Senki Çarsancak voyvodasısın. Bundan önceki işleri düzene sokup, beğenilen hizmetlerde bulunmuşsun. Keban madeni senin sayende devlete gelir getiren bir yer olmuştur. Bölgeyi korumak için devlet vergilerinden 2,5 kuruş yevmiye ile Palu ilçesi tarafından adam temin 100 nefer donatmışsın. Pah köprüsünden Çarsancak sınırına dek olan yolları ve geçitleri korumuşsun. Dersimli ve Şeyh Hasanlı eşkıyaları yakalayıp cezaya çarptırmışsın. Sırası gelmişken derim ki; adı geçen bu eşkıyaların kötülüklerini ortadan kaldırmak için ikircimli davranma. İşi gücü soygunculuk olan bu eşkıyalar, insanların mallarını yağma etmişler. Bu nedenle Kemaliye halkı evlerini ve köylerini terk edip, kasabalara yerleşmiş ve İstanbul’a sürekli mektup göndermekteler. Bu durum beni çok kızdırmıştır. Sen ki Çarsancak voyvodasısın. Gaflet uykusundan uyanıp, fermanımı alır almaz, Palu ilçesinden adam toplayıp Pah köprüsünden Çarsancak sınırına dek olan bölgeyi denetim altına al. Bufermanımın bir suretini Palu hakimine, bir suretini Sivas valisi Zaralızade’ye bildir."”

Birkaç yüzyıl sonra Şeyh Hasan aşiretleri çoğalıp büyüyünce, eski köyleri kendilerine yetmez oldu. Zor kullanarak Çemişkezek sancağına bağlı bazı Gayrimüslim köylerini ele geçirmeye başladılar. Osmanlı yönetimi, 1705 yılında Çemişkezek Sancak Beyliği'ne bir ferman göndererek, Şeyh Hasan aşiretlerinin eski yerlerine geri çekilmelerini veya Rakka'ya sürülmelerini emretmektedir.^{[14]Halaçoğlu (2006), ss. 49, 50, 135, 136.}

Bugün bir kolu Türktaner, Hozat yerleşiminde yaşamaktadır, bu yerleşim ise Zazaca anadillidir, aşiretin bir kolu da Şeyh Hasan, Baskil 'de yaşamaktadır bunlar da Türkçe anadillidir.

Göçleri

Şeyh Hasanlı sülalesinin ecdatları Moğol baskınından dolayı Bağdat'tan Anadolu'ya göç etmiş olan Şeyh ailelerindendir. Büyük ataları Hazreti Ali el-Mûrtezâ soyundan ve Seyyîd Ebû'l Vefâ Tâcûl Ârifîn evlâdından Sarı Sultân lakabı meşhur olmuş Seyyîd Şeyh Ahmed Dede ile kardeşi Seyyîd Şeyh Hasan Dede'dir. Buna dair Şeyh Hasanlı sülalesine mensup Seyyîd Ocakzade ailelerinin elinde birçok belge mevcuttur.

Din

Şeyh Hasanlılar genel olarak Alevîyyul Mezheb bir sülale olmakla beraber bazı bölgelerde Ehli Sünnet olarak hayatını devam ettirenler de mevcuttur.

Aşiretin kolları

Mezhep ve kollar

Küçük Şeyh Hasanlılar ise Dede Şeyh Hasanlıların Tunceli ve çevresindeki vermiş olduğu dini eğitimlerden etkilenerek, Alevilik mezhebine geçiş yapmışlardır. Aşiretleşme ise Tunceli'de başlamış ve zamanla Türkiye'nin çeşitli bölgelerine yayılmıştır. Şeyh Hasanlılar, Ocak (Manevi Önderler) ve aşiret olarak iki bölüme ayrılılar.

'Küçük' Şeyh Hasanlı aşiret konferedasyonunun iki kolu vardır;

• Bunlardan birincisi Şeyh Hasanlı,

• Diğeri ise Seydanlı koludur.

Daha bir çok kol ve kabile vardır, bilinenlerin listesi budur ve bu ana kolların kendi alt kolları da mevcuttur. Hepsine birden genel olarak Şeyh Hasanlı adı verilmektedir.

Osmanlılar tarafından idam edilen Şeyh Hasanlı aşiret liderleri15

Alıntı

• Veli Saltık (2013), Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 66, 2013, 279 - 312,