İlham Tohti

İlham Tohti (Uygurca: ; ; d. 25 Ekim 1969) Çin'de, bölücülük suçlamasıyla müebbet hapis cezasına çarptırılmış Uygur ekonomist ve aktivist.^{[1]BBC News - China jails prominent Uighur academic Ilham Tohti for life.[2]Uighur scholar Ilham Tohti sentenced to life in jail by Chinese court.} Uygur-Han ilişkileri üzerine yaptığı araştırmalarla tanınmaktadır. Bunun yanı sıra, Çin'de bölgesel özerklik konusunda yasal düzenlemelerin tam olarak uygulanması için mücadele etmektedir. Ayrıca Uygurlarla ilgili konuların tartışıldığı Uyghur Online adlı internet sitesinin sahibidir. 2009'da Urumçi'deki ayaklanmadan kısa bir süre sonra, Çin hükûmetinin, Sincan'da Uygurlara karşı yürüttüğü politikalara getirdiği eleştiriler gerekçe gösterilerek gözaltına alınmıştır. Sonrasında serbest bırakılmış, ancak Ocak 2014'te tekrar hapsedilmiştir. Çalışmaları ve çektiği sıkıntılar sebebiyle Barbara Goldsmith ödülüne layık görülmüştür (2014). İlham Tohti, Uygurların haklarını savunan çalışmalarıyla 2019 yılında Saharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü'ne^{[3]Avrupa insan hakları ödülü Sakharov, İlham Tohti'ye verildi. Karar, 24 Ekim 2019.} ve yine aynı yıl Václav Havel İnsan Hakları Ödülü'ne layık görüldü.^{[4]Václav Havel İnsan Hakları Ödülü'nün Önceki Ödül Sahipleri.}

Hayatı

Tohti, 25 Ekim 1969 tarihinde, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin Atuş İlçesi'nde, Mahmud Tiernan Tohti ve Burhanduht Meryem Ehlin Tohti çiftinin çocuğu olarak dünyaya geldi.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.} Kuzeydoğu Normal Üniversitesi ve Minzu Üniversitesi'nde ekonomi eğitimi aldı.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.}

2006 yılında Çince ve Uygurca, çeşitli sosyal ve siyasal konularda yayın yapan Uyghur Online isimli internet sitesini kurdu.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.[6]Uyghur Scholar Calls for Jobs. Radio Free Asia.} 2008 yılının ortalarında, Uygur diasporasındaki aşırı unsurlarla ilişkili olduğu iddia edilerek, site kapatıldı.^{[6]Uyghur Scholar Calls for Jobs. Radio Free Asia.} Tohti Mart 2009'da, Radio Free Asia'da yaptığı söyleşide, Çin hükûmetinin Sincan Bölgesine göçmen işçi yerleştirmesini ve Uygur kadınlarının çalışmak için Çin'in doğu bölgelerine götürülmeleri konusunda yürüttüğü politikalrı eleştirdi.^{[6]Uyghur Scholar Calls for Jobs. Radio Free Asia.} Uygur Özerk Bölgesi Valisi Nur Bekri'yi, Uygurların durumuyla hiç ilgilenmemekle suçladı. Yerel yönetimin, halkın çıkarları yerine, bölge güvenliği ve stabilitesiyle daha çok alakadar olduğunu belirtti.^{[6]Uyghur Scholar Calls for Jobs. Radio Free Asia.} Çin'de 1984 yılında yürürlüğe giren Bölgesel Etnik Özerklik Kanunu'ndaki maddelerinin uygulanmasını talep etti.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.} Aynı ay içinde, bölücülük suçlamalarıyla gözaltına alınarak sorgulandı.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.} 2014 yılında müebbet hapis cezasına çarptırıldıktan sonra, Wang Lixiong yazdığı twitter mesajında, Çin devletinin Tohti'yi hapsederek yeni bir "Uygur Mandela" yarattığını yazdı.^{[7]Uighur scholar in China to appeal life sentence. ABC News.} Çin resmi haber ajansı Xinhua bu tweet üzerine yazdığı yazıda, Mandela'nın uzlaşı çağırıları yaptığını, İlham Tohti'nin söylemlerinin ise nefret ve cinayet çağrıştırdığını belirtti.^{[8]China Voice: Mandela analogy shows ignorance of history. xinhuanet.}

Gözaltına alınması ve hapsedilmesi

5 Temmuz 2009 tarihinde, Sincan Bölgesinin başkenti Urumçi'de Uygurlar ve Hanlar arasında etnik çatışma ortaya çıktı. Hükûmet yetkilileri, çatışmalar sırasında çoğu Han Çinlisi 150 kişinin hayatını yitirdiğini bildirdi.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.} Uyghur Online sitesinde 6 Temmuz tarihinde yayınlanan makalede, Vali Bekri, söylentilerin yayılmasına yol açarak, isyan körüklemekle suçlandı.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.[9]Wong, Edward. Intellectuals Call for Release of Uighur Economist. 15 Temmuz 2009.}

8 Temmuz 2009 tarihinde Radio Free Asia, Tohti'nin Beijing'teki evinde gözaltına alındığını, nerede olduğu konusunda hiçbir bilgiye ulaşılamadığını haber verdi.^{[5]Outspoken Economist Presumed Detained. Radio Free Asia.} Çinli muhaliflerden Wang Lixiong ve Tibetli aktivist eşi Woeser, Tohti'nin serbest bırakılması için internet üzerinden imza kampanyası başlattılar.^{[10]Chinese intellectuals call for release of Uighur. 14 Temmuz 2009.[11]Petition for Ilham Tohti under detention presented by Wang Lixiong. Boxun News, 2009.} Bu kampanyaya Ran Yunfei gibi diğer muhalifler de katıldı.^{[9]Wong, Edward. Intellectuals Call for Release of Uighur Economist. 15 Temmuz 2009.} PEN American Center,^{[12]PEN Appeal: Ilham Tohti. PEN American Center, 2009.} Amnesty International,^{[13]Ilham Tohti. Amnesty International, 2009.} ve Reporters Without Borders bu tutuklamayla ilgili endişelerini belirten açıklamalarda bulundulur.^{[14]A month without word of detained blogger Ilham Tohti. Reporters Without Borders, 2009.}

Tohti, 23 Ağustos tarihinde,^{[15]Wines, Michael. Without Explanation, China Releases 3 Activists. 23 Ağustos 2009.} ABD başkanı Barack Obama'nın da girişimleriyle, Xu Zhiyong ve Zhuang Lu isimli diğer iki Çinli muhalifle birlikte serbest bırakıldı.^{[16]John Garnaut. Obama behind release of Chinese activists. 25 Ağustos 2009.[17]Gady Epstein. China's Welcome Gift for Obama?. 24 Ağustos 2009.} Tohti, gözaltında olduğu süre boyunca, kaldığı otelde ve evinde bazı polislerin insanlık dışı uygulamalarına maruz kaldığını söyledi.^{[18]Uyghur Economist Freed, Warned. Radio Free Asia, 2009.[19]RFA专访:伊力哈木•土赫提透露被软禁经历. Radio Free Asia, 2009.} serbest bırakıldıktan sonra, hükûmet yetkililerince, devletin isyanda parmağa dolduğuna dair iddialarda bulunmaktan vazgeçmesi konusunda tehdit edildiğini,^{[18]Uyghur Economist Freed, Warned. Radio Free Asia, 2009.[19]RFA专访:伊力哈木•土赫提透露被软禁经历. Radio Free Asia, 2009.} ayrıca kendisinin ve ailesinin Beijing'den ayrılmalarına izin verilmediğini söyledi.^{[20]Travel Ban Extends to Family. 10 Şubat 2011.}

Çinli yetkililer, Ocak 2014'te Tohti'yi tekrar gözaltına alıp tutukladılar. Tutuklama esnasında bilgisayarını da el konuldu.^{[21]China police detain Uighur scholar Ilham Tohti. BBC News, 16 Ocak 2014.} Uygur Özerk Bölgesi'nde, Beijing'den binlerce km ötede bir yerde gözaltında tutuldu.^{[22]Tohti to Receive PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award. 31 Mart 2014.}

1 Nisan 2014'te, Dünya'nın herhangi bir terinde ifade özgürlüğü için mücadele edenlere verilen, ABD insan hakları ödüllerinden biri (PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award) Tohti'ye verildi.^{[22]Tohti to Receive PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award. 31 Mart 2014.} Pen tarafından yapılan açıklamada şu ifadeler yer almaktadır; Çin'deki Müslüman Uygur azınlığın hakları için sesini yükselten Tohti, yetkililer tarafından zalimce cezalandırılmaktadır. Tohti, sosyal medyayı kullanarak baskıya karşı mücadele eden, yapılan haksızlıkları tüm Dünya'ya duyurmaya çalışan, tehlike altındaki yeni nesil yazarlardan birisidir. Umuyoruz ki Çinli otoriteler yapılmakta olan adaletsizliğin farkına varırlar. Tüm Dünya'da Tohti'nin serbest bırakılması için kampanyalar başlar^{[22]Tohti to Receive PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award. 31 Mart 2014.} Çin Dışişleri Bakanlığı, verilen ödüle sert tepki göstererek, ödülün bir suçluya verildiğini söyledi.^{[23]China angered as detained Uighur academic wins rights prize. 1 Nisan 2014.}

Eylül 2014'te Urumçi'de kurulan bölgesel halk mahkemesinde, iki günlük yargılama sonucunda, Tohti bölücülükten suçlu bulundu ve ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Tüm mal varlığına da el konulmasına karar verildi. Uluslararası Af Örgütü, Tohti'nin avukatlarının delillere ulaşımının engellendiğini, altı ay boyunca avukatların Tohti ile görüşmesine izin verilmediğini, bu şekilde yapılan yargılamanın hukuku katletmekten öteye geçmediğini söyledi.^{[1]BBC News - China jails prominent Uighur academic Ilham Tohti for life.} Tohti'nin hapis cezası, Dünyanın her yerinde Electronic Frontier Foundation gibi insan hakkı savunucusu örgütlerce tepkiyle karşılandı.^{[24]Ilham Tohti, Online Voice of China's Uyghurs, Sentenced to Life in Prison.}

24 Eylül 2014'te, ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, Tohti'ye verilen cezanın aşırı olduğunu belirtti ve derhal serbest bırakılması gerektiğini söyledi.^{[22]Tohti to Receive PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award. 31 Mart 2014.}

Dış bağlantılar

• Tohti's original Uighur Online website at archive.org

• Ilham Tohti's Uighur Online website hosted on googledocs

• Profile from ''Herald Sun'', January 3, 2010

• Profile from ''The New York Times'' , August 21, 2010