İbrahim Zahid-i Geylanî

İbrahim Zahid-i Geylanî (Farsça: تاج الدين ابراهيم كردی سنجانی; d. 1216 – ö. 1301) tam adıyla Tâcüddîn İbrahim b. Rûşen Emîr b. Bâbil b. Bîdâr el-Kürdî es-Sencânî^{[1]Doç. Dr. Süleyman Gökbulut, "İbrahim Zahid Gilanî Üzerine Bir İnceleme", Sûfî Araştırmaları - Sufi Studies, Sayı 13, s. 50} Zahidiyye tarikatının şeyhi ve mutasavvıf.

Şahsiyeti

Atalarından Bîdâr (Bündâr) el-Kürdî, Sencân'dan gelerek bölgeye yerleşmiştir. Bu şehrin Merv yakınlarındaki Sencan olması yüksek ihtimaldir. Bu durumda, ataları 11. yüzyılda Horasan’ı Selçuklu istilası yüzünden terk edip Gilan bölgesine yerleşmişlerdir. Kendisi Gîlân (Geylân) eyaletinin Siyâvrud nahiyesinde doğmuştur. Asıl adı Tacüddin İbrahim olup, "Zâhid" lakabıdır.^{[2]Mustafa Bahadıroğlu, "İbrahim Zahid-i Geyani" , TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 21, İstanbul 2000, s.359}

Şeyh Zahid Gilani, Selçuklu egemenliğinden sonra bölgeye egemen olan, İlhanlı Hükümdarları üzerinde dini saygınlığı dolayısıyla nüfuz sahibi olmuştur. On üçüncü yüzyılın ortasında önde gelen bir dini kişilik olan Şeyh Zahid'in, bugün İran'nin Hazar Denizi kıyısındaki Gilan Eyaletinde, Lahican'da bulunan türbesi hâlen ziyaret edilen ve saygı duyulan bir kutsal mekândır.

Zâhîd’îyye Tarikâtı

Şeyh Tac'ed-Dîn Geylânî'nin tarihi açıdan en önemli öğrencisi, Safevi Devleti'nin (1501-1722) isim babası olan Şeyh Safiyüddin İshak Erdebili'dir (1252-1334). Şeyh Zahid Gilani, kızı Bibi Fatıma'yı Safiyüddin İshak'a vermiştir. Safiyüddin İshak da Tac'ed-Dîn Zâhîd Geylânî'nin ikinci büyük oğluna bir önceki evliliğinden olan kızlarından birini nikâhlayarak akrabalık bağlarını sağlamlaştırmıştır. Süregiden bu tarz evlilikler, her iki soyu neredeyse bir hâline getirdi. Bunu takip eden 170 yıl boyunca Safeviye tarikatı siyâsî ve askerî güç kazandı ve sonunda Safevî Hanedanı tesis edilerek gücünün zirvesine ulaştı.

Safev’îyye Tarikâtı'nın kuruluşu

Şeyh Tac'ed-Dîn İbrahim Zâhîd Geylânî'nin tarikâtı olan Zahidiyye, Safiyüddin İshak'ın şeyhliği döneminde getirdiği yorumlar ile artık kendi adı olan Safeviyye adıyla anılır olmuştur. Çiftin oğullarından Sadreddin Musa (1334-1391) yolu ile şeyhliğe sırasıyla Hoca Alaaddin Ali (1391-1429), Şeyh İbrahim (1429-1447), Şeyh Cüneyd (1447-1460) ve Şah İsmail'in babası Şeyh Haydar (1460-1488) geçmiştir.

Bazı tarikât silsilelerindeki yeri

Şeyh Gilani'nin Zahid'îyye Tarikâtı, öğrencileri aracılıyla, bugün Türkiye'de bilinen Bayram’îyye ve Celvet’îyye Tarikât köklerinin başlangıcı sayılabilir.

Halvetiyye-î Cemâli’îyye/Şâbân’îyye Silsilesi'ndeki yeri

1. Muhammed

2. Ali

3. Hasan Basrî

4. Habîb Acemî

5. Dâvud et-Taî

6. Marûf el-Kerhî

7. Serî es-Sekatî

8. Cüneyd Bağdâdî

9. Mimşâd Dîneverî

10. Muhammed el-Bekrî

11. Kadı Vecîhüddîn Ömer el-Bekrî

12. Ebu'n-Necib Sühreverdî

13. Kutbeddîn el-Ebherî

14. Rükneddîn Necaşî

15. Şehâbeddîn Tebrîzî

16. Hâce Cemâleddîn Şirazî

17. Sultân-ûl Halvetî^{[3]Abdülbaki Gölpınarlı, Türkiye'de Mezhepler ve Tarikâtlar, İnkılâp Yayınevi, 1997.} Tac'ed-Dîn İbrahim Zahid el-Geylânî

18. Ahî Muhammed el-Halvetî

19. Pîr Ali el-Halvetî (Halvetiyye Tarikâtı Şeyh Ebû Abdullah Sirac’ed-Dîn Ömer bin Ekmel’ûd-Dîn-î Lahicî tarafından Herat'ta kuruldu).

20. Ahî Mîrim el Halvetî

21. Sadreddîn Hayyamî

22. Pîr-î Sânî Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî (Yetiştirdiği şeyhler aracılığıyle Halvetiyye Tarikâtını Anadolu'ya yaydı).

23. Muhammed Bahaeddîn

24. Çelebi Hâlife Cemâl el-Halvetî

25. Hayreddîn Tokadî

26. Şabân-î Veli Kastamônî

Safevîyye Silsilesi'ndeki yeri

1. Muhammed

2. Ali

3. Hasan Basrî

4. Habîb Acemî

5. Dâvud et-Taî

6. Marûf el-Kerhî

7. Serî es-Sekatî

8. Cüneyd Bağdâdî

9. Mimşâd Dîneverî

10. Muhammed el-Bâkırî

11. Kadı Vecîhüddîn İmrân el-Bâkırî

12. Ebu'n-Necib Sühreverdî

13. Kutbeddîn el-Ebherî

14. Rükneddîn Necaşî

15. Şehâbeddîn Tebrîzî

16. Hâce Cemâleddîn Şirazî

17. Sultân-ûl Halvetî Tac'ed-Dîn İbrahim Zahid el-Geylânî

18. Safî’ûd-Dîn İshak

19. Sadr’ed-Dîn Mûsa

20. Hoca Âlâ'ed-Dîn Âli

21. Şeyh İbrahim

22. Şeyh Cüneyd

23. Şeyh Haydar

24. Sultân Ali Mirza Sâfevî

25. Şah İsmail Hatai

26. Şah Tahmasb