Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti

Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti (Адыгэ Зэготын ыкӀи ЗэдэӀэпыӀэн Хасэ; چركس اتحاد و تعاون جمعیتی; "Çerkes Birlik ve Yardımlaşma Cemiyeti"), Osmanlı İmparatorluğu sınırlarında faaliyet gösteren bir Çerkes milli cemiyeti idi.^{[1]Aksoy, Zeynep. Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti (1908-1923), 2008.[2]"Çerkes Teavün Cemiyeti ve Faaliyetleri", Elmas Zeynep Aksoy, Toplumsal Tarih, Eylül-2003.} Cemiyetin ilkeleri entelektüalizm, Çerkes milliyetçiliği, Osmanlı'ya sadakat ve İslâm inancıydı.^{[3]Çerkes İtthâd ve Te‘âvün Cem‘iyyeti Nizâmnâme-i Esâsiyesi. January 28, 1909.[4]Aksoy, Zeynep. Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti (1908-1923) – I. Guşıps, 4 Mart 2014.}

Cemiyetin birçok faaliyeti vardı ve hayır işlerinin yanı sıra okul inşa etmekle de uğraştı. Latin alfabesi kullanan ve kız-erkek karışık eğitim veren ilk Müslüman okulu olan bu cemiyetin okulu Beden Eğitimi, Coğrafya, Çerkes dili, Türk dili, Fransız dili, Çerkes tarihi, Osmanlı tarihi, Resim, Müzik ve daha fazlasını içeren çeşitli konularda eğitim veriyordu. Okulda Çerkesçe, Türkçe ve Rusça eğitim mevcuttu.^{[5]Dr. Vasfi Güsar. “Çerkes Teâvün Cemiyeti,” Kafkasya Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 1975, No. 48.}

Tarihçe

Politik durum

1763'te Rus-Çerkes Savaşı patlak verdi,^{[6]Henze 1992[7]Natho, Kadir. The Russo-Circassian War. 2005.} savaş 1864'e kadar sürdü. Savaş sırasında Rus İmparatorluğu sistematik olarak Çerkes nüfusunu yok etme stratejisi uyguladı.^{[8]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.} 1864'te Rus-Çerkes Savaşı sona ermeden önce, Çerkes soykırımından sağ kurtulan geri kalan nüfusa karşı toplu bir tehcir başlatıldı.^{[9]Kazemzadeh 1974} Rus İmparatorluk Hükûmeti'nin kendi arşiv rakamlarını dikkate alan hesaplamalar da dahil olmak üzere, bu süreçte Çerkes ulusunun %95-97^{[10]The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013, s. 132.[11]Text of citation: "The estimates of Russian historian Narochnitskii, in Richmond, ch. 4, p. 5. Stephen Shenfield notes a similar rate of reduction with less than 10 percent of the Circassians (including the Abkhazians) remaining. (Stephen Shenfield, "The Circassians: A Forgotten Genocide?", in The Massacre in History, p. 154.)"[12]145th Anniversary of the Circassian Genocide and the Sochi Olympics Issue. Reuters, 22 Mayıs 2009.[13]Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century. 20 Mayıs 2011.} yok olduğu veya anavatanlarından çıkarıldığı tahmin edilmektedir. Yerinden edilen insanlar öncelikle Osmanlı İmparatorluğu'na yerleştirildi.^{[14]The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 2013, s. back cover.}

Osmanlı topraklarına sürgün edilen Çerkesler ağır bedeller ödediler. Çerkesler başlangıçta okullara ve camilere yerleştirildiler veya yeniden yerleşime kadar mağaralarda yaşamak zorunda kaldılar. Osmanlı yetkilileri Çerkes yerleşimciler için düzenli su kaynaklarına ve tahıl tarlalarına yakın araziler tahsis etti. Çok sayıda kişi hastalıktan ve kötü koşullardan yeni evlerine taşınırken öldü. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Çerkesler başlangıçta kendi içlerine kapandılar ve hiçbir dış etkiye müsamaha göstermediler.^{[15]Walter Richmond. Circassian genocide, s. 118.}

Yeni nesil Çerkes aydınları, Osmanlı devletinde yüksek mevkilerle aktif rol aldılar. Teşkilât-ı Mahsusa, Hamidiye Alayları, İttihat ve Terakki gibi nüfuzlu oluşumların büyük bir kısmı Çerkeslerden oluşuyordu. Osmanlı topraklarındaki Çerkesler, Kafkasyalı kimliklerini benimserken, aynı zamanda birincil Osmanlı-Müslüman kimliğini de korudular. Osmanlı Devleti'nde Jön Türk İhtilali'nden sonra Çerkes kültürel faaliyetleri başladı. Her ikisi de Çerkesya'nın bağımsızlığını amaçlayan ve İttihak Terakki Cemiyeti tarafından desteklenen Şimalî Kafkas Cemiyeti ve Kafkas İstiklâl Komitesi gibi siyasi cemiyetler de kurulmuştu.^{[16]Besleney, Zeynel Abidin: The Circassian Diaspora in Turkey. Political History, New York 2014, pp. 58-60.}

Oluşum

Özgürlüklerin genişletildiği bu yeni durumda Çerkesler hemen örgütlenmeye başladılar. Ağustos 1908'de Çerkes İttihat ve Cemiyeti'nin ilk üyeleri, İstanbul-Koska'da İmam Şamil'in oğlu Gazi Mehmet Paşa'nın konağında temellerini attılar.^{[4]Aksoy, Zeynep. Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti (1908-1923) – I. Guşıps, 4 Mart 2014.[8]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.}

Çeşitli komutan ve paşaların yanı sıra örgüt, dönemin en önemli entelektüel ve edebiyatçılarını da kendisine çekmiştir. Bu kişiler arasında Therket Ahmed Câvid Paşa, Abdullah Merted Paşa, müşîr Zeki Berzeg Paşa, Gazi Muhammed Fazıl Paşa, Nazmi Pooh Paşa, Osman Şhaplı Paşa, Ahmet Hamdi Loh Paşa, İzzet Çunatuko Paşa, İsmail Berkok, Ahmet Mithat Efendi ve Profesör Aziz Meker vardı.^{[4]Aksoy, Zeynep. Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti (1908-1923) – I. Guşıps, 4 Mart 2014.} Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti resmi olarak 4 Kasım 1908'de kuruldu. Örgüt, ilk binasının kapanmasının ardından Aksaray Sinekli Bakkal Caddesi'ndeki yeni binasına taşınmıştır.^{[17]Çetintaş, Burak. “Üç Dilde Eğitim Yapan Hemşire Okulu”, Hürriyet Tarih, December 2002, p. 22.}

Cemiyetin başkanlığına Ahmed Câvid Paşa seçildi ve 1916'daki ölümüne kadar bu görevi sürdürdü. Örgüt üyelerinin çoğunluğu iyi eğitim görmüş, dönemin önde gelen okullarından mezun olmuş, ana dilleri olan Çerkesce ve Türkçeye ek olarak en az bir yabancı dil bilen kişilerdi. Bu yabancı diller arasında Fransızca, Arapça, Yunanca, İngilizce ve diğerleri vardı.

Cemiyet içindeki insanlar, İttihat ve Terakki'yi (İTC) destekleyenler ve ona karşı çıkanlar da dahil olmak üzere çeşitli ideolojik inançlara sahipti. İttihat ve Terakki'nin en ateşli destekçileri ve muhalifleri bile aynı amaç doğrultusunda örgütte birleştiler: Çerkes kültürel rönesansını başlatmak. Zıt inanç ve görüşlere sahip olsalar da, ortak Çerkes kimlikleri onları bir araya getirdi.^{[8]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.}

Cemiyetin planı, eğitimin yanı sıra Çerkesler arasında dini, ahlâki ve medeni bağları geliştirmekti. Hedeflerden biri Çerkes tarihini, dilini ve geleneklerini incelemekti. Çerkes çocuklarına Çerkes dilinde parasız eğitim vermek için her Çerkes köyünde ortaokulların açılması gerektiği vurgulandı. Ayrıca bir Çerkes gazetesi ve dergileri kurulması kararlaştırıldı. Örgütün gazetesi Ğuaze bugün de yayın hayatına devam ediyor. Cemiyet Osmanlı Devleti'ne mutlak bağlılık sözü verdiği bir paramiliter kol kurulmadı.^{[3]Çerkes İtthâd ve Te‘âvün Cem‘iyyeti Nizâmnâme-i Esâsiyesi. January 28, 1909.}

Genel olarak, cemiyetin ana hedefi, Çerkes ulusunu kurtarabilecek, Osmanlı İmparatorluğu'na sadık, yüksek eğitimli, dindar, milliyetçi Çerkesler yetiştirmek için yüksek kaliteli eğitim ve araştırma yapmaktı. Bu ideali yaymak için örgütün gazetesinde ilim öğrenmekle ilgili Kur'an-ı Kerim ayetleri alıntılanmıştır.^{[3]Çerkes İtthâd ve Te‘âvün Cem‘iyyeti Nizâmnâme-i Esâsiyesi. January 28, 1909.}

Cemiyet heyetinin İstanbul'da Deli Fuad Paşa'ya ilettiği talep, Sultan II. Abdülhamid'e aktarılmış; bunun sonucunda, saray haremi bünyesindeki Çerkes kadınların serbest bırakılması sağlanmıştır.^{[18]Amca, Hasan. Abdülhamid Sarayı’nda Çerkezler: Çerkez kızları saraydan niçin çıkarılmıştı?. 17 Eylül 1953, s. 24-25.}

Okul

Cemiyet aynı zamanda okullar açtı. Latin alfabesi kullanan ve kız-erkek karışık eğitim veren ilk Müslüman okulu olan bu cemiyetin okulu Beden Eğitimi, Coğrafya, Çerkes dili, Türk dili, Fransız dili, Çerkes tarihi, Osmanlı tarihi, Resim, Müzik ve daha fazlasını içeren çeşitli konularda eğitim veriyordu. Okulda Çerkesçe, Türkçe ve Rusça eğitim mevcuttu.^{[5]Dr. Vasfi Güsar. “Çerkes Teâvün Cemiyeti,” Kafkasya Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 1975, No. 48.}

Ana okulun öğretim kadrosu şöyleydi:^{[5]Dr. Vasfi Güsar. “Çerkes Teâvün Cemiyeti,” Kafkasya Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 1975, No. 48.}

Kadın şubesi

18 Mayıs 1919'da Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti, Çerkes İttihat ve Cemiyeti'nin bir şubesi olarak kuruldu.^{[19]Elmas Zeynep Aksoy, Toplumsal Tarih, Eylül 2003, No:117, s. 101} Kadın kollarının kurucuları beş kadındı: Hayriye Meleç Hunç, Maqbule Berzeg, Emine Reşit Zaliqwe, Seza Polar Pexw ve Faika Ulagay.^{[5]Dr. Vasfi Güsar. “Çerkes Teâvün Cemiyeti,” Kafkasya Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 1975, No. 48.} Kadın kollarının manifestosunda şu yazmaktaydı: "Örgütün amacı, yardıma muhtaç bireylere yardım etmek, yetimhanelerde, okullarda ve düşkünlerevlerinde kız ve erkek çocukları korumak ve ulusal kültürü tanıtmaktır. Kadınlar şefkatli ve merhametli varlıklardır ve bunu tüm dünyaya yaymak bizim sorumluluğumuzdur."^{[20]Gurbetteki Kafkasya’dan Belgeler, Sefer E. Berzeg, Şafak Matbaası, Ankara 1985} 1923 yılında kapatılan kadın kolu, 2012 yılında aynı isimle yeniden kurulmuştur.^{[21]Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti, Yılın Anneleri'ni ödüllendirdi. 19 Mayıs 2021.[22]Sempozyum: Diasporada Çerkesler. 2021.}

Kapatılış

Çerkesler diğer azınlıklara kıyasla hükûmete büyük ölçüde sadık olmalarına rağmen, yeni Türkiye Cumhuriyeti'nde daha asi Kürtlerle aynı muameleye tabi tutuldular ve Çerkes dili yasaklandı. Sonuç olarak, 1923 yılında örgüt yasadışı ilan edildi ve ana bina yıkıldı. Okullar kapatıldı, gazete yasaklandı ve birçok üye tutuklandı.^{[5]Dr. Vasfi Güsar. “Çerkes Teâvün Cemiyeti,” Kafkasya Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 1975, No. 48.[16]Besleney, Zeynel Abidin: The Circassian Diaspora in Turkey. Political History, New York 2014, pp. 58-60.}