Ahmed Câvid Paşa

Ahmed Câvid Paşa (1836/1837, Kuban – 30 Ekim 1916, İstanbul), Ubıh asıllı Osmanlı devlet adamı, bürokrat, eğitimci ve dilbilimcidir. Osmanlı Çerkesleri arasında söz sâhibi şahsiyetlerden biridir.^{[1]Kaya, Anjelika O. P.. Bolşevik-İttihatçı İlişkilerinde Stambulskie Novosti Gazetesi ve Celaleddin Korkmasov. Kebikeç Yayınları, 2021, s. 100.} Ethem Nejat'ın dedesidir.

Hayatı

Çerkesya'daki yaşamı

1836 veya 1837'de Çerkesya'nın Kuban bölgesinde Ubıh kökenli bir âileye doğdu. Therkhet sülâlesindendir. Rus-Çerkes Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu'na ilticâ etti.

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı

Ahmed Câvid, memûriyet hayatına 1859'da Hâriciye Nezâreti Yazı İşleri Kâtipliği'nde başladı; ardından Zabtiye Kâtipliği görevinde bulundu. Sırasıyla Şile, Beykoz ve Suyolu kazâ müdürlüklerini yaptı. Beyoğlu Temyiz Meclisi Sorgu Hâkimliği'nden sonra kaymakam olarak Geyve, Adapazarı ve Burguriçe kazâlarında hizmet etti. Nâmık Kemal'in yakın dostlarından olan Câvid Paşa, 1867'de Zabtiye Nezâreti'nde şûbe müdürü iken Kemal'in Avrupa'ya kaçışına yardım etti.^{[2]Berzeg, Sefer E.. Kafkas Diasporası'nda Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü. Sefer E. Berzeg, 1995, s. 10.}

Kaymakamlıktan istifâ ederek İstanbul Duhan İdâresi'nde memûr ve müfettiş olarak bir yıl çalıştı. Ardından Rumeli Vergi İdâresi Kordon Muhâfaza Müdürlüğü, sonra İskenderun Vergi İdâresi Müdürlüğü görevlerine atandı. İzmit Sancağı Muhâcirin Memûrluğu'na getirildi ve bir yıl Adapazarı Kaymakamlığı'na vekâlet etti. 1899'a kadar sırasıyla Bandırma, Yenipazar, İstanköy, Antep, Humus ve Cebel-i Dürüz kaymakamlıklarında bulundu. Bandırma kaymakamlığı sırasında (1881) âsâyişi sağladıktan sonra köylerde eğitimi mecbûrî kıldı ve Bandırma, Aydıncık ile Gönen'de eğitim cemiyetleri kurulmasına öncülük etti. 1888'de İstanköy'de "Cemiyet-i Maârif-i İslâmî" adlı derneğin başkanlığını üstlenerek Müslüman halkı için okul yapımı ve finansmanı çalışmalarını gerçekleştirdi.

Ahmed Midhat başta olmak üzere Câvid Paşa'nın arkadaşlarının desteğiyle 1897'de litografi yöntemiyle bastırılan Arap harfli ilk Çerkes (Adıge) alfabesi, baskılar nedeniyle uzun yıllar boyunca aydınlara ve halka ulaşamadı.^{[3]Besleney, Zeynel A.. The Circassian Diaspora in Turkey: A Political History. Taylor & Francis, 2014, s. 55-56.} Eserin geniş çapta tanınabilmesi ve kamuoyuna mâl olabilmesi ancak 1908'de İkinci Meşrutiyet'in îlânından sonra mümkün oldu.^{[4]Berzeg, Sefer E.. Osmanlı Ülkesinde Kafkaslı (Çerkes) Kişiler ve Gruplar Tarafından Çıkarılan Süreli Yayınlar (1864-1923). Kebikeç Yayınları, 2021, s. 228.}

1901'de Pürzerrin Mutasarrıflığı'na, akabinde Ergiri Mutasarrıflığı'na tâyin edildi. Ergiri'de iken kıdem ve hizmetinden dolayı mertebesi Rumeli Beylerbeyi pâyesine yükseltildi ve kendisine sivil paşalık rütbesi verildi. Becâyişle Karahisar-ı Şarkî Mutasarrıflığı'na atandı ve bu görevde 9 Eylül 1908'e kadar kaldı.

1908'de İkinci Meşrutiyet'in îlânından sonra İstanbul'da kurulan Çerkes İttihat ve Teâvün Cemiyeti, 1908 ile 1923 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki en büyük ve en etkili Kuzey Kafkasya kökenli teşkîlât olarak faaliyet gösterdi. Ahmed Câvid Paşa'nın liderliğindeki dernek, imparatorluk topraklarındaki bütün Kuzey Kafkas topluluklarını temsil ettiğini ileri sürdü. Cemiyetin başlıca amaçları arasında Kuzey Kafkas kültürel ve eğitsel girişimlerinin finanse edilmesi, Osmanlı hükûmeti nezdinde eğitime erişim ve köleliğin kaldırılması gibi muhâcirleri yakından ilgilendiren konularda lobi faaliyetleri yürütülmesi yer aldı.^{[5]Hamed-Troyansky, Vladimir. Empire of Refugees: North Caucasian Muslims and the Late Ottoman State. Stanford University Press, 2024, s. 196-201.}

Emekli olduktan sonra İstanbul Kabasakal'da Çerkes İttihat ve Teâvün Cemiyeti girişimiyle açılan özel bir ilkokulun müdürlüğünü üstlendi. Aynı zamanda cemiyetin başkanlığını da yapıyordu. Bu okul için "Adıge yani Çerkes Lisanının Söylenişi Yazılışı" adlı Çerkesçe-Osmanlıca ders materyalini hazırladı. 1912'de İstanbul'da basılan bu alfabe, Kafkasya dışında Çerkesçe eğitimde kullanılan ilk alfabe oldu.

Ahmed Câvid Paşa, 30 Ekim 1916'da İstanbul'da öldü. Üsküdar'daki Büyük Selîmiye Câmi hazîresine defnedildi.^{[6]Benk, Ahmet C.. Ahmet Cavit Alfabesi. Jıneps, 1 Kasım 2020.}

Sicill-i Ahvâl

Sicill-i Ahvâl kaydına göre 18 yaşında (H. 1271, M. 1854/1855) Dîvân-ı Hümâyun kaleminde stajyer olarak göreve başladı. Arapça, Farsça ve matematik öğrenimi gördü; Türkçe okur-yazar, Çerkesçe konuşurdu. Memûriyeti boyunca nâkil, becâyiş ve istifâ yoluyla görev değiştirdi; hiçbir mahkeme veya ithama uğramadı. Bandırma'daki ikinci kaymakamlığı sırasında aleyhindeki şikâyet üzerine yargılandı ve beraat etti. Karesi (Balıkesir) Vâlisi Reşad Paşa, düzen ve îmar konusundaki gayretlerini övdü. Rütbesi, 1886 ya da 1887'de sâniye sınıf mütemâyizliğine yükseldi.