Zenannâme

Zenannâme (زناننامه), Enderûnlu Fâzıl tarafından 1793 tarihinde yazılan mesnevi türündeki edebi eser. Mesnevide Osmanlı'nın çeşitli coğrafyalarına ve dünya üzerindeki farklı milletlere mensup kadınların olumlu ve olumsuz özellikleri betimlenir. Aynı yazarın 1792-93 tarihli ve güzel oğlanları konu alan Hubanname isimli eserinin devamı niteliğindedir. İki eser de şehrengiz türündedir.^{[1]Havlıoğlu, sf. 109}

Enderûnlu Fâzıl bu Zenannâme'de bazı milletlerden kadınların özellikleri ile hamam kavgaları gibi çeşitli konulara değinmiştir.^{[2]Kadınları fıtratlarına ve özelliklerine göre anlatan Fazıl Bey’in kadın tasnif. Habertürk, 30 Kasım 2014.[3]Zenanname: Kadınları anlatan kitap. NTV.}

Tepkiler

Murat Bardakçı'ya göre 1837'de basılmasına müteakiben evlilik karşıtı olması sebebiyle yasaklanıp toplatılmıştır.^{[4]Bardakçı (1992), sf. 122; Schick, sf. 94} Osmanlı İmparatorluğu'nda toplatılan ilk kitap olma özelliğini taşımaktadır.^{[2]Kadınları fıtratlarına ve özelliklerine göre anlatan Fazıl Bey’in kadın tasnif. Habertürk, 30 Kasım 2014.}

Eserin ilk yabancı dil çevirisi olan 1879 tarihli Fransızca çevirisini yapan Jean-Adolphe Decourdemanche, bu baskının önsözünde Zenannâmeyi Fâzıl'ın başyapıtı ve en ünlü eseri olarak nitelendirir. Fransızcaya çevirmek için Fâzıl'ın diğer eserlerinden ziyade Zenannâmenin seçilmesine sebep olarak, Osmanlı kadınlarına ve haremine duyulan şarkiyatçı ilgiden ve Osmanlıların farklı milletlere olan garbiyatçı bakış açısını anlama isteğinden söz eder.^{[5]Decourdemanche, Jean-Adolphe. Livre des Femmes (Zenan-Nameh) de Fazil-Bey. Librarie de la Société asiatique de Paris, 1879.}

Osmanlı edebiyatının İngilizceye ilk kapsamlı çevirilerinden birini yazan E. J. W. Gibb, Osmanlı Şiiri Tarihi isimli altı ciltlik eserinde Zenannâmenin "şehrengiz türünün nihai ürünü" olduğunu belirtmiştir.^{[6]Gibb, sf. 227-28} Fâzıl'ın "gerçek bir şair olmadığını" iddia etse de, bu eserin diğer tüm şehrengizlere kıyasla sahip olduğu hususiyet ve özgünlüğünü takdir etmiştir.^{[7]Gibb, sf. 222-232}

Önemli bir Osmanlı tarihçisi olan Alman Joseph von Hammer-Purgstall, Osmanlı Şiiri Tarihi adlı eserinde Zenannâmeyi Antik Roma döneminin üç kanonik şairinden biri olan Ovidius'un Ars Amatoria eserine benzetir.^{[8]von Hammer-Purgstall, Joseph. Geschichte der osmanischen Dichtkunst. Hartleben, 1838.}

Analiz

İrvin Cemil Schick, şehrengiz türünde verilen ve çoğu genç erkeği konu alan eserin aksine Zenannâmenin kadın güzelliklerini betimleyen nadir şehrengizlerden biri olduğunu vurgular. Osmanlı edebiyatında erkeklere olan bu ilgiyi kısmen Osmanlı toplumundaki cinsiyet ayrımına dayandırsa da Fâzıl, eserinin önsözünde eseri komisyon üzerine ve isteksizce yazdığını, hatta "kadınlara karşı meyli olmadığını" belirtir.^{[1]Havlıoğlu, sf. 109[9]Küçük, Sabahattin. Enderunlu Fâzıl.[10]Schick, sf. 89} Bu doğrultuda, Michael Erdman Zenannâmenin belirli bölümlerinin "son derece kadın düşmanı" olduğunu vurgular.^{[11]Erdman, Michael. Boys, Boys, Boys: Enderunlu Fazıl Bey’s Hubanname. British Library.}

Edebi özellikleri

Aruz ölçüsünün feilatun feilatun feilun kalıbıyla yazılmıştır. Toplam 1101 beyitten oluşur.^{[9]Küçük, Sabahattin. Enderunlu Fâzıl.}

Genel

• Bardakçı, Murat (1992). Osmanlı'da Seks. İnkılap Yayınları.

• Gibb, Elias John Wilkinson (1905). A History of Ottoman Poetry [Bir Osmanlı Şiiri Tarihi]. Cilt. 4. Londra: Luzac & Co.

• Havlıoğlu, Didem (2017). doi:10.2307/j.ctt1pk863x.13|Troubling Love: Performativity in Ottoman Poetry [Belalı Aşk: Osmanlı Şiirinde Edimlilik]. Mihrî Hatun: Performance, Gender-Bending, and Subversion in Ottoman Intellectual History (pp. 101–114). Syracuse Üniversitesi Yayınları.

• Öztürk, Nebiye (2002). Zenannâme: Enderûnlu Fâzıl. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı anabilim dalı, yüksek lisans tezi.

• Schick, İrvin Cemil (2004). Representation of Gender and Sexuality in Ottoman and Turkish Erotic Literature [Toplumsal Cinsiyet ve Cinselliğin Osmanlı ve Türk Erotik Edebiyatındaki Temsili]. The Turkish Studies Association Journal, 28 (1/2), 81–103.