Zafernâme

Zafernâme ("Zaferler Kitabı") veya diğer adıyla Tarih-i Sultan Süleyman ("Sultan Süleyman Tarihi"), Seyyid Lokmân'ın 1569-1595 yılları arasındaki şehnamecilik görevi sırasında hazırladığı ve saray nakkaşları tarafından resimlenen şehnâmelerin ilkidir. Osmanlı minyatür sanatının en karakteristik örneklerinden biridir.

1579'da tamamlanan eser, Kasım el-Hüseynî el-Aridî el-Kazvinî tarafından nestâlik hatla yazılmıştır. 37,8 × 26 cm ölçülerindeki el yazması, günümüzde Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesi'nde T. 413 numarasıyla muhafaza edilmektedir. Eserde, çoğu tam sayfa olan ve Osmanlı üslubunda büyük boyutlu figürlerle işlenen toplam 25 minyatür bulunmaktadır. Eserin yazımı Farsça, manzum kısımları ise Farsça ve Türkçedir.

Tanım

Minyatürlerden altı tanesi İstanbul'un belirli bölümlerinin veya yapılarının tasvirleridir. Bunlar I. Süleyman'ın bir sahil köşkünde oturmasını gösteren 5b, Dîvân-ı Hümâyun ve Adalet Kulesi'nin yer aldığı 7a, Kırkçeşme Su Yolları'nı gösteren 22b-23a, Kanuni'nin Eyüp Sultan Türbesi'ni ziyaretini konu alan 38a, Sultan Süleyman'ın cenazesinin Süleymaniye Camii'ne getirilmesini gösteren 115b ve Süleymaniye Camii tasvirinin bulunduğu 119a yapraklarıdır.

Eserin 22b-23a yapraklarında yer alan çift sayfalık topografik minyatürde İstanbul'un Kırkçeşme su yolları tasvir edilmiştir. Haliç'ten Belgrad Ormanı'na kadar uzanan su kemerlerinin ayrıntılı biçimde gösterildiği minyatürün sol üst bölümünde İstanbul surları ve surların içindeki yoğun yerleşim yer alır. Kıyıda Haliç'e bakan Eyüp Sultan Camii belirgin biçimde gösterilirken çevresindeki yapılar ve karşı kıyıdaki yerleşimler çoklu bakış açısıyla resmedilmiştir. Kağıthane ve Alibey derelerinin birleşerek Haliç'e dökülmesi de tasvirde görünmektedir.

Yeşilin farklı tonlarının kullanıldığı Kırkçeşme minyatürü mimari özellikleri, renk kullanımı ve kompozisyonu bakımından Hünernâmenin birinci cildindeki İstanbul tasviri ile II. Murad'ın Ergene Nehri üzerinde yaptırdığı Uzunköprü ve külliyesini gösteren minyatürle benzerlik taşır. Bu benzerliklerden hareketle üç minyatürün de dönemin aynı ekibin elinden çıkmış olabileceği belirtilir.

Kırkçeşme su yolları minyatürü ayrıca Şehinşahnâmenin birinci cildindeki İstanbul tasviri ve Hünernâmenin birinci cildindeki İstanbul tasviriyle birlikte değerlendirilmiştir. Kafescioğlu'na dayanılarak bu üç görselin dönemin daha büyük bir kartografik kent çalışmasının parçaları olabileceği belirtilir. Bununla birlikte Zafernâmedeki Kırkçeşme tasviri, diğerlerinden farklı olarak coğrafi topografya haritalarının görsel diline daha yakın bir yaklaşım gösterir. Minyatürde belirli yapıları ve coğrafi bölgeleri tanımlayan yazılı açıklamalar da bulunmaktadır.