Hünernâme

Hünernâme (هنرنامه), Seyyid Lokmân ve Nakkaş Osman öncülüğünde 1579 ya da 1580 ile 1584 ya da 1585 yılları arasında yazılan Osmanlı el yazması eserdir.^{[1]Hünernâme Minyatürleri ve Sanatçıları. 1969, s. IX.} Tezhip ve minyatürleriyle dikkat çeker.^{[2]Hünernâme. İslam Ansiklopedisi.} İki cilttir ve esas olarak I. Süleyman, II. Selim, III. Murad ve Sokollu Mehmed Paşa dönemlerine ait 89 minyatür içermektedir.^{[3]Fetvacı, Emine. Picturing History at the Ottoman Court. Indiana University Press, 2013, s. 102, 132-137.} Şehnâme tarzında kaleme alınan eserin bilinen tek nüshası, günümüzde Topkapı Sarayı Müzesi Yazma Eserler Kütüphanesi'nde yer almaktadır.^{[2]Hünernâme. İslam Ansiklopedisi.}

Tanım

Eser başlangıçta Şehnameci Arifî tarafından dört cilt olarak tasarlanmış, ancak yalnızca ilk iki cildi tamamlanmıştır.

I. cilt, Osman Gazi'den başlayıp I. Selim devrine kadar gelen padişahların hünerleri anlatılırken, II. cilt ise I. Süleyman'a ayrılmıştır. I. cilt 234 varak, II. cilt ise 300 sayfaya sahiptir.^{[2]Hünernâme. İslam Ansiklopedisi.}

I. cilt

45 minyatürden oluşan I. cilt Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde H. 1523 numarasıyla kayıtlıdır; 48,5 × 30,5 cm ölçülerinde ve 234 varaktan oluşmaktadır. Birinci ciltte Nakkaş Osman 19, Ali Nakkaş 6, Mehmed Bey 10, Veli Can 2, Molla Tiflisî 5 ve Mehmed Bursavî 3 minyatür hazırlamıştır.

Birinci ciltte İstanbul'u konu alan beş minyatür bulunur: Topkapı Sarayı'nın birinci avlusu (15b), ikinci avlusu (18b-19a), İstanbul (158b-159a), I. Selim'in Mermer Köşk'te ok atması (217a) ve Topkapı Sarayı'nın üçüncü avlusu, harem ve has bahçeleri (231b-232a). Eserin ünlü çift sayfalık İstanbul tasviri, birinci cildin 158b-159a varaklarında bulunur ve İstanbul'un fethinin anlatıldığı bölümde yer alır. Bu İstanbul tasviri, şehrin coğrafyasını göstermeyi amaçlayan çift sayfalık bütüncül bir kent tasviridir. İstanbul tasvirinde herhangi bir yazılı açıklama veya yer adlarını gösteren etiketleme sistemi bulunmaz. Tasvirde Topkapı Sarayı, Ayasofya ve Süleymaniye Camii gibi önemli yapılar abartılı ölçülerde gösterilmiş; pembe tonları sivil yapılar, yeşil tonları bahçeler, altın ise dinî yapılar için kullanılmıştır.

II. cilt

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde H. 1524 numarasıyla kayıtlı olan Hünernâmenin ikinci cildi, 1588-1589 yılları arasında Nakkaş Osman'ın yönetiminde tamamlanmıştır. Yaklaşık 30 cm ölçüsünde olan ve 302 varaktan oluşan ikinci cilt, iri talik hatla yazılmış ve 65 tam sayfa minyatürle süslenmiştir. Minyatürlerin sayfa kenarlarında zerefşan (altın serpme) süslemeler bulunur ve her minyatürün üzerinde tasvir edilen olayı açıklayan yazılar kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Topkapı Sarayı, At Meydanı, Eski Saray, Üsküdar Yazlığı ve İbrahim Paşa Sarayı gibi İstanbul mekânlarını gösteren toplam 15 minyatür bulunur.