Zağnos Paşa Camii

Zağnos Paşa Camii veya Balıkesir Ulu Camii, Balıkesir'in kent merkezinde bulunan 15. yüzyıl yapısı cami.

Balıkesir'in en büyük camisi ve şehrin sembolü olan yapılardandır. 1461 yılında veya bundan birkaç yıl önce, Fatih Sultan Mehmet'in vezirlerinden Zağnos Paşa tarafından yaptırılmıştır.

Türk Kurtuluş Savaşı döneminde Mehmet Akif Ersoy bu camide verdiği ünlü vaaz ile halkı mücadeleye çağırmış ve Mustafa Kemal Paşa, Balıkesir Hutbesi olarak bilinen konuşmasını bu camide yapmıştır. 2018 yılında Darphane Genel Müdürlüğü tarafından Kültür Varlıkları Serisinin 8. Parası olarak hatıra parası basılmıştır.

Geçmişi

Zağanos Camii, Osmanlı Devleti sadrazamlarından Zağnos Paşa tarafından 1461 yılında veya birkaç yıl önce yaptırılmıştır.^{[1]Bayrakal, Sedat. Erken Osmanlı Dönemi minberleri (1300-1500). 2007.} Camii, türbe, muvakkithane ve hamamdan oluşan külliyenin bir parçasıdır.

Fatih'in 48 adamının görevlendirilmesiyle cami 6 haftada inşa edilmiştir ve 3 Mart 1461 günü büyük bir törenle ibadete açılmıştır.

1577 ve 1898 Balıkesir depreminde hasar gören cami, 1577 depreminden sonra Mahmud Ağa adlı mimarın çabalarıyla onarıldı;^{[2]Balıkesir Ulu Camii.} 1898 depreminden sonra bir süre kapalı kaldı.

Kapısındaki kitabeye göre cami, 1902-1904 arasında eskisinden farklı olarak yeniden inşa edildi. Günümüzdeki cami, eski caminin temelleri üzerine dönemin mutasarrıfı Ömer Âli Bey tarafından yaptırılan, yapımı 1904'te tamamlan camidir.^{[2]Balıkesir Ulu Camii.} Caminin ilk inşaatından günümüze sadece minber kapısı gelebilmiştir.^{[1]Bayrakal, Sedat. Erken Osmanlı Dönemi minberleri (1300-1500). 2007.}

Mehmet Akif Ersoy, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında 23 Ocak 1920 günü bu camide bir hutbe vermiş ve vatanı kurtarma konusunda halkı heyecanlandırmıştır.^{[3]Kirmit, Ömer Faruk. Mehmet Akif Ersoy ve Milli Mücadele: Balıkesir Zağanos Paşa Cami Vaazı. 1 Ocak 2022.} Anadolu'daki Milli Mücadelenin önderi Mustafa Kemal Paşa da 7 Şubat 1923 günü camiyi ziyaret etmiş ve öğleyin camide okunan mevlidden sonra minbere çıkarak Balıkesir Hutbesi olarak bilinen bir konuşma yapmıştır.^{[4]Arslan, Recep. Atatürk'ün Balıkesir Ziyaretleri. 1 Temmuz 2019, s. 1281-1300.}

Caminin silüetini ortaya çıkarmak için çevresinde yapışa meydan düzenlemeleri 2021'de tamamlanmıştır.^{[5]Habertürk. Zağnos Paşa Camisi projesi hayata geçti - Balıkesir Haberleri. 9 Nisan 2021.}

Mimari özellikleri

Düzgün yontma taş ve kesme taştan yapılmış, kare planlı bir yapıdır. Ortada dört ayak üzerine oturan merkezî bir kubbesi, onun etrafında dört adet köşe kubbesi ve aralarına yerleştirilmiş yarım daire tonozlar vardır.^{[6]ZAĞNOS PAŞA CAMİSİ (PAŞA CAMİSİ) VE KÜLLİYESİ.}

Caminin iç mekanına kuzey, doğu ve batıdaki üç ayrı kapıdan girilr. Giriş kapıları çift kanatlıdır ve ahşap işlemeciliğiyle yapılmıştır. Her üç kapının da hemen önünde ahşap tavanlı sundurmalar vardır.

Minare, caminin kuzeybatısındadır. Arabacıoğlularından Hacı Hafız Efendi tarafından yapılan barok minare, kesme taşlardan oluşur.^{[7]Zağnos Paşa Külliyesi ve Camisi.}

Külliyenin diğer yapıları

Zağanos Paşa Camii, cami, muvakkithâne, hamam ve türbeden oluşan bir külliyenin parçasıdır. Kent merkezinde çarşı içinde yer alan külliyede geçmişte bedesten, imaret ve çarşı da bulunmaktaydı.^{[8]Zağanos Paşa Külliyesi.} Bu yapılara ek olarak, Zağanos Paşa'nın oğlu Mehmed Bey de cami avlusuna bir mektep yaptırmıştı. Mektep binası da 1897 depreminde yıkılmıştır. Külliye yapılarından sadece hamam günümüze orijinal olarak ulaşmıştır.

Caminin hemen dışındaki türbe, 12. Osmanlı sadrazamı Zağanos Paşa'ya aittir. Muvakkithane, minarenin kaidesinin hemen yanında yer alır.

Cami avlusunda iki şadırvan vardır. Kuzeydeki on iki köşeli mermer bir şadırvanın içi, Paşa Hamamı'ndan gelen su ile doludur. Batıdaki, caminin ikinci yapılışı sırasında yapılmıştır. Kuzeydekinden tek farkı, musluk panolarının kabartmalarla süslenmiş olmasıdır.^{[7]Zağnos Paşa Külliyesi ve Camisi.} Caminin dışında beş yüzlü memer bir şadırvan daha vardır.^{[9]Zağanos Paşa Camii.}

Avlunun güney kısmında bir güneş saati bulunur.