Yusuf Ziya Talibzade

Yusuf Ziya Talibzâde^{[1]Ferhadov, Ali. XX. Asrın Başlarında Azerbaycan`da İslami Düşünce, Eğitim ve Islahat Anlayışı. Türk Tarih Kurumu, Nisan 2014, s. 273-286.} (11 Ekim 1877 – 18 Mayıs 1922), Azerbaycanlı pedagog, siyasetçi, oyun yazarı, asker.^{[2]Minahanım ESEDLİ. Güney Azerbaycan'da, Kafkasya İslam Ordusu'nda ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ndeki Milli Mücadelelerde Y.Z. Talibzade'nin Rolü. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 2008.}

Armanusa ve Emir Halid bin Valid adlı drama eserleri ve onlarca kitap yazdı. O dönemde gazete ve dergilerde yazıları yayınladı.

Balkan savaşlarına ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Balkan savaşlarında savaşan Azerbaycanlı gönüllülere önderlik etti. Osmanlı ordusunda albay rütbesine yükseldi. 1918 yılında Bakü'nün kurtuluşu için Kafkas İslam Ordusu ile birlikte Azerbaycan'a geldi. Kafkas İslam Ordusu gönüllülerinden oluşan Yardım alayına liderlik etti.

Şubat 1921'den itibaren Nahçıvan İhtilal Komitesi üyesi olarak çalışmaya başladı. General rütbesinde Nahçıvan askeri komiseri olarak atandı.

Basmacı hareketine katıldı ve Bolşeviklere karşı savaştı. 18 Mayıs 1923'te Bolşeviklere karşı yapılan savaşlardan birinde öldü.

Hayatı ve eğitimi

Yusuf Ziya Talıbzâde, 22 Ocak 1877'de^{[3]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 11.} Tiflis'in Şeytanbazar semtinde doğdu. İlk eğitimini Transkafkasya Ruhani İdaresine bağlı Tiflis'te bulunan Rüşdiye okulunda aldı.^{[4]Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova. Abdulla Şaiq Biblioqrafiya. F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası, 2016, s. 7.} 1894 yılında ailesiyle birlikte Horasan'a taşındı. Eğitimine burada devam eden Yusuf, Urmiyeli hocası Yusuf Ziya'dan etkilenerek Ziya lakabını almıştır.^{[5]Saleh Salayev. Abdulla Şaiq Talıbzadə. Ağrıdağ, 2001, s. 15.[6]Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova. Abdulla Şaiq Biblioqrafiya. F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası, 2016, s. 8.} Babasının isteği üzerine Yusuf Ziya okulundan sonra Mirza Cafer medresesine girerek dini eğitim aldı.^{[7]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 26.} Burada mezun olduktan sonra^{[8]Sarvan M.. Borçalı alimləri. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, 2001, s. 426.} eğitimini Bağdat'ta tamamladı. Öğrenimi sırasında Türkçe, Arapça, Farsça ve Rusça mükemmel bir şekilde öğrendi. 1899'da annesiyle birlikte Tiflis'e döndü. Burada Zagafgazya Ruhani İdaresi'nin sınavına girerek ahund rütbesini aldı.^{[9]Əyyub Qiyas. Ülkər Talıbzadə: "Nəinki mən, məndən əvvəlki, məndən sonrakı nəsil də bu şeirlərlə böyüyüb". Ədəbiyyat qəzeti, 7 Eylül 2020.} Hizmet için Şah Abbas Camii'ne atanmasına rağmen bunu reddederek 1900 yılında Bakü'ye taşındı.^{[6]Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova. Abdulla Şaiq Biblioqrafiya. F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası, 2016, s. 8.[10]Yusif Ziya Talıbzade. 1 Haziran 1907.}

Bakü'ye vardıktan sonra 15 Eylül 1900'de Rus-Tatar okulunda çalışmak için teftiş komisyonunda sınava girdi. Sınavı başarıyla geçtikten sonra okula bir şeriat öğretmeni olarak atanır. Bakü'ye taşındıktan sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Neriman Nerimanov, Habib Bey Mahmudbeyov ve diğer aydınlarla tanıştı. 1902 yılında Azerbaycan dilinin grameri ile ilgili Tahsil-i kavâid, 1903 yılında İslam dünyasında kadınların eğitimini konu alan Hediye'i-nisvan, Hacı Zeynalabdin Tağıyev'e ithaf edilmiş Servet ve Sevahveti ile Meşhur Cenap Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in Tercüme-i Ahvâl,^{[11]Əşir Bəşiroğlu. Hamının sevimlisi. (H.Z.Tağıyev haqqında). Təknur, 2012, s. 39.} Müellimüş-Şeria, 1904'te Tealümüş-Şeria, 1905'te Hakikat-i İslam, 1907'de İslam Tarihi yayınlandı. 1900-1910 yıllarında Bakü'nün çeşitli yayınevleride İslam'la ilgili konularda 10'dan fazla kitapçık ve risale yayınladı.^{[12]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 31.[13]Dövlət və Din - № 04. Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi, 2016, s. 81.} Müellimüş-Şeria kitabı 1903, 1908, 1909'da üç defa neşredilmiştir.^{[12]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 31.} Neriman, Nerimanov'un Nadir Şah dram eserini Farsçaya çevirmiştir.^{[14]Qərənfil Dünyaminqızı. Abdulla Şaiqi ölənəcən yandıran dərd. Kaspi, 22 Ekim 2016.} 1904 yılında Bakü'de İslam tarihi ve tarihi-enbiyaya dair mekanların nekşesi ve İslam memleketlerinin haritası isimli bir harita bastırdı.^{[15]Əli Şamil. Axund Yusif Talıbzadə. ali-shamil.tr.gg, 16 Aralık 2010.}

Bilimsel ve pedagojik faaliyetlerinin yanı sıra o dönemde yayımlanan gazete ve dergilerde gazetecilik yazıları da yayınladı. 1903'ten Şark-ı rus gazetesinde İslam'la ilgili yazıları yayınlanmıştır.^{[16]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 32.} 1905'ten 1913'e kadar Hayat, İrşad, Füyuzat, Terakki, Yeni Füyuzat, Şelale gibi gazete ve dergilerde Ahund Yusuf Talıbzâde imzası ile yazılar yayınlandı.^{[17]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin ictimai-siyasi və elmi-publisistik fəaliyyəti Azərbaycan mədəniyyəti kontekstində. 2014, s. 21.}

Kur'an-ı Kerim ilk kez Mir Muhammed Kerim Mircaferzade tarafından Azerbaycan türkcesine çevrildikten sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in maddi desteğiyle basılmıştır. Basılan kitaplardan biri Osmanlı padişahı II. Abdülhamid'e hediye olarak gönderildi. Yusuf Ziya Talıbzâde bu hediyeyi ve Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in padişaha yazdığı mektubu teslim etmekle görevlendirilir. Hediye edilen kitap, Naki Bey Şeyhzamanlı'nın 1957 yılında yazdığı yazıya dayanılarak 4.000 altın lira değerinde değerli taş ve elmaslarla süslenmiştir. Kemal Talibzâde'nin 1992 yılında yazdığı makaleye göre kitaplardan 50 tanesi altın suyuyla basılarak kıymetli hale getiriliyor. Hediye edilen kitabın kapağı ise kalın gümüşten olup, ortasında La ilahe illallah, Muhammeden Rasulillah yazısı bulunmaktadır.

1910'dan itibaren daha çok sosyal ve politik faaliyetlere başladı. 1910 yılında Türkiye'deki günlerini anlatan Türkiye Mektuplarını Yeni Füyuzat dergisinde tefrika şeklinde yayımladı. Basında yazıları çıktı. Armenusa ve Emir Halid bin Valid drama eserlerini yazdı. Armenusa trajedisi 1910'da, Emir Halid bin Velid trajedisi ise 1912'de Nicat Cemiyeti'nin drama ekibi tarafından oynandı.^{[18]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 61.}

1911'de kurulan Müsavat Partisi'nin ilk üyelerindendir.

1912 yılında eşi Cennet Hanım ve oğlu Talat ile birlikte Osmanlı Devleti'ne taşındı. Burada askeri okulda okudu. Balkan savaşlarına ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı.^{[19]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 60.} Balkan savaşlarında savaşan Azerbaycanlı gönüllülere önderlik etti.^{[20]Məhərrəm Zülfüqarlı. Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri. 2017, s. 14.} Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Kars, Ardahan ve Batum cephelerinde savaşlara dövüştü.^{[21]Cafer Mustafalı. Türk dünyasnının şerefli bir kahramanı: kafkasyalı Yusuf Ziya Talıbzade. kafkassam.com, 19 Ekim 2018.} Osmanlı ordusunda albay rütbesine kadar yükseldi.

Azerbaycan Cumhuriyeti'nde

1918 yılında Bakü'nün kurtuluşu için Kafkas İslam Ordusuyla birlikte Azerbaycan'a geldi.^{[22]Məhərrəm Zülfüqarlı. Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri. 2017, s. 6.} Göyçay savaşlarına katıldı.^{[23]Məhərrəm Zülfüqarlı. Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri. 2017, s. 13.} Kafkas İslam Ordusu gönüllülerinden oluşan Yardım alayına komuta etti.^{[20]Məhərrəm Zülfüqarlı. Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri. 2017, s. 14.}

10 Haziran 1919'da Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi'nin toplantısında Bakü şehri ve bölgelerinde yaşayan askerlik çağına ulaşmış kişilere yönelik askeri eğitim düzenlenmesi kararlaştırıldı. Gönüllü birliklerin teşkili komisyonunun başkanlığına Talibzâde Yusuf Bey atandı ve kendisine ayda beş bin ruble maaş verildi. Gönüllü askerlerden oluşan bir grup olarak faaliyet gösteren bu örgüt, ülkede düzen ve huzurun sağlanması, yasa dışı eylemlerin önlenmesi görevlerini yerine getirmiştir. Gönüllü Yardım Alayı olarak adlandırılan bu alay, 27 Mart 1920 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi'nin kararıyla Azerbaycan Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı'nın emrine verilmiştir.^{[24]Daxili Qoşunların tarixi. dq.mia.gov.az.}

Cumhuriyet döneminde Müsavat Partisinin aktivisti olarak başta Azerbaycan gazetesi olmak üzere birçok gazete ve dergide siyaset, eğitim ve kültür üzerine yazılar yayınladı.^{[25]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 73.[26]Akif Aşırlı. Ənvər paşanın dostu, Abdulla Şaiqin qardaşı, Turan sevdalı Axund Yusif Ziya. sherg.az, 18 Mayıs 2020.}

Güney Azerbaycan'da

1919 yılında Osmanlı Devleti heyetinin başkanı olarak Tebriz'e gitti.^{[27]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 77.} Burada, Cevad Heyet'in babası Mirza Ali Heyet'in,^{[28]Xaqani İsmayıl. Güney azərbaycanlıların soyqırımı. medeniyyet.az, 15 Temmuz 2009.[29]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 65.[30]Abdulla Şaiq qardaşını niyə hamıdan gizləyirdi?. kulis.az, 15 Şubat 2016.} Ermeni ve Süryanilerin yerel Azerbaycan Türklerine karşı yaptıkları katliamları önlemek ve şehirleri korumak amacıyla kurduğu İttihad-i İslam Cemiyetinde Osmanlı devletinin temsilcisiydi.^{[31]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 66.}

Azerbaycan SSC'de

Nisan işgalinden sonra İran sınırını geçerek Azerbaycan'a geçmeye çalışırken tutuklandı. Neriman Nerimanov ile görüştükten sonra hapisten çıktı. Şubat 1921'den itibaren Nahçıvan İhtilal Komitesi üyesi olarak çalışmaya başladı. Orgeneral rütbesinde askeri komiser olarak atandı. Faaliyetleri sırasında bölgede katliam ve yağma yapan Taşnak çetelerine karşı mücadele etti.^{[32]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 81.} Ekim 1921'de Nahçıvan Halk Komiserleri Konseyinde gıda, toprak, maliye, sağlık, eğitim, içişleri, askeri işler, iş-tarım denetimi, dışişleri, iletişim, çalışma, iç ticaret, sosyal güvenlik, adalet, ulusal ekonomi konseyi ve askeri mahkeme komiserlikleri de oluşturuldu. Bu dönemde kısa bir süre için Dışişleri Komiseri olarak Talibzâde Yusuf Bey atandı. Türk paşalarıyla olan iyi ilişkileri Nahçıvan'ın güvenliğinin güçlendirilmesine hizmet etti.^{[33]Həsən Həsənov. Nəriman Nərimanov Milli dövlətçilik baxışları və fəaliyyəti.. Elm nəşriyyatı, 2005, s. 37.} 1922 yılı sonunda Bakü'ye dönen Yusuf Ziya, Neriman Nerimanov ile görüşerek Sovyet rejimine hizmet etmek istemediğini ve bu sisteme uyum sağlayamayacağını söyledi. N. Nerimanov'dan Sovyetler Birliği sınırlarını terk etmek için resmi belge aldıktan sonra Azerbaycan'dan ayrılır.^{[34]İsmayıl Hacıyev, Elnur Kəlbizadə. Naxçıvanlı diplomatlar. "Əcəmi"Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, 2017, s. 42.}

Basmacı Hareketi'nde

Azerbaycan'dan ayrıldıktan sonra Türkistan'a gitti. Burada Enver Paşa^{[35]İsmayıl Hacıyev, Elnur Kəlbizadə. Naxçıvanlı diplomatlar. "Əcəmi"Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, 2017, s. 41.} ve Zeki Velidi Togan'la^{[33]Həsən Həsənov. Nəriman Nərimanov Milli dövlətçilik baxışları və fəaliyyəti.. Elm nəşriyyatı, 2005, s. 37.[36]И.Гаджиев, Э.Кябизаде. Нахчыванские дипломаты: Зия Юсуф Талыбзаде. azerhistory.com.} birlikte Bolşeviklere karşı savaşan Basmacı hareketine katıldı.^{[37]Zeki Velidi Togan. Hatıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri. 1969, s. 407.} 18 Mayıs 1923'te Kızıl Ordu ile yapılan savaşlardan birinde ağır yaralandı. Silah arkadaşlarıyla birlikte yaralı halde Amuderya nehrini geçmeye çalışırken boğuldu.^{[38]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 164.}

Yusuf Ziya Talibzâdeh'in ölümünün ardından onunla savaşanlardan biri gömleğini ve Kuran kitabını getirerek Abdullah Şaik'e teslim etti. Şu anda bu Kuran Abdullah Şaij'in ev müzesinde korunmaktadır.^{[39]Abdulla Şaiqin ev muzeyi / II otaq. abdullashaig.az.[40]Minaxanım Əsədli. Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti. Nurlan nəşriyyatı, 2005, s. 165.}

Ailesi

Babası Ahund Mustafa Talibzâde, Transkafkasya şeyhülislamının vekili idi.^{[41]Saleh Salayev. Abdulla Şaiq Talıbzadə. Ağrıdağ, 2001, s. 14.[42]Nəzmin Cəfərova. Abdulla Şaiq: Hər millətin tərəqqisi və fəaliyyətinin başlıca amili elm və əxlaqdır. science.gov.az, 21 Şubat 2021.}

Kardeşi Abdullah Şaik, Azerbaycan şairi ve yazarıydı.^{[43]Onu repressiyadan Mirzə İbrahimov xilas etdi – Abdulla Şaiq haqqında maraqlı faktlar. oxu.az, 25 Şubat 2021.}

Kitapları

• Tahsil-i kavâid (1902)

• Terbiyet-i nisvan (1902)

• Hediye'i-nisvan (1903)

• Servet ve Sevahveti ile Meşhur Cenap Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in Tercüme-i Ahvâl (1903)

• Müellimüş-Şeria (1903, 1908, 1909)

• Tealümüş-Şeria (1904)

• Hakikat-i İslam (1905)

• İslam Tarihi (1. Cilt, 1907)

• Muhtasar Tarih-i İslam (2. Cilt, 1912)