Vanî Mehmed Efendi

Vanî Mehmed Efendi (ö. 1685, Bursa), Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış vâiz ve müfessir.^{[1]MEHMED EFENDİ, Vanî.}

Hayatı

Van'ın Hoşap semtinde dünyaya gelmiş, bu sebepten dolayı "Vanî" mahlasıyla anılmıştır. Küçük yaşlarda Van'da ilim tahsiline başlamış; gençliğinde Tebriz, Gence, Karabağ ve Erzurum'da başta Molla Nureddin Efendi olmak üzere çeşitli hocalardan ilim tahsil etmiştir.

İlk görevi, Erzurum'da vaizliktir. Onu hayatı boyunca koruyup kollayacak olan Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa ile buradaki vaizliği sırasında tanışmışlardır. Fâzıl Ahmed Paşa, sadrazam olduğu 1661 yılında onu İstanbul'a çağırmış ve Sultan IV. Mehmed ile tanıştırmıştır. Sultan IV. Mehmed de tıpkı Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa gibi Mehmed Efendi'den çok etkilenmiş, onu yeni yaptırdığı Yeni Cami'nin kürsü vaizliğine ve hâce-i sultanîlik (padişah hocalığı) görevine getirmiştir.^{[2]MEHMED EFENDİ, Vanî. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

IV. Mehmed, günümüzde Vaniköy olarak bilinen semti hocası Vanî Mehmed Efendi'ye bağışlamış ve bu semt adını Vanî Efendi'den almıştır. Aynı semtte boğaz kenarında bulunan Vaniköy Camii'ni de Vanî Mehmed Efendi bizzat kendisi yaptırmıştır.

Vanî Mehmed Efendi, o dönemlerde sahte mesihlik iddiasında bulunan ve günümüzde bile tartışılan tarihî figürlerden Sabatay Sevi'yi yargılayan heyette bulunmuştur. 1666 yılında yapılan bu yargılama Sabatay Sevi'nin Müslüman olup "Aziz Mehmed Efendi" ismini almasıyla sonuçlandı. Sabatay Sevi, Müslüman olduktan sonra Vanî Mehmed Efendi ile yakın ilişkiler kurdu ve İslâm hakkında bilgi edinmek için büyük ölçüde ona başvurdu.^{[3]Afyoncu, Erhan, Sahte Mesih: Osmanlı Belgeleri Işığında Dönmeliğin Kurucusu Sabatay Sevi ve Yahudileri, Yeditepe Yayınevi, Haziran 2013, s. 156.}

Sürgün Edilmesi ve Vefâtı

Padişah IV. Mehmed üzerinde çok büyük etkisi olan Vanî Mehmed Efendi, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ile birlikte padişahın Viyana Seferi'ne ikna edilmesinde çok büyük rol oynadı. Viyana Seferi'ne ordu vâizi olarak bizzat katılıp zaman zaman askeri cesaretlendirmek için ateş hattında dahi dolaştı. Seferin başarısız olması üzerine çıkan isyandan sonra IV. Mehmed onu istemeyerek de olsa Bursa'nın Kestel ilçesine sürgün etmek zorunda kaldı. 1685 yılında burada vefat etti ve kendi yaptırdığı caminin girişine defnedildi. Kestel'de sürgün sırasında yaşadığı mahalleye Vanimehmet ismi verilmiştir.

Dinî Fikirleri

Tasavvufa Bakışı

Vanî Mehmed Efendi'nin en bilinen özelliği kendi döneminde tasavvufa ve mutasavvıflara açıkça karşı olmasıdır. 1666 yılında padişah üzerindeki etkisini kullanarak tasavvufî tarikatların sık sık uyguladığı sema, zikir törenleri ve devranı (dönerek zikir yapma) yasaklatmıştır.^{[4]İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s.108.} Bu tasavvuf karşıtı duruşu yüzünden devrin en büyük mutasavvıflarından Niyâzî-i Mısrî ile sık sık karşı karşıya gelmişlerdir.^{[5]NİYÂZÎ-i MISRÎ. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Hristiyanlığa Bakışı ve Nikousios ile Münazarası

Oldukça tutucu bir Müslüman olan Vanî Mehmed Efendi'nin 1664 yılında İstanbul'da veba salgını başladığında Hristiyanların topluca duaya çıkmasına karşı çıkması Vanî Efendi'nin Hristiyanlara bakışını yansıtan ilginç bir anektod olarak karşımıza çıkar.^{[4]İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s.108.}

O dönemin büyük entelektüellerinden Hristiyan âlim Panayot Nikousios ile Hristiyanlık ve İslam karşılaştırması konusunda bir münazara yaptığı bilinir. Bu münazara bizzat Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa'nın himayesinde yapılmış ve o dönem büyük ilgi toplamıştır. Bu münazarada Vanî Mehmed Efendi, sadece İslâm hakkında değil aynı zamanda Hristiyanlık hakkında da önemli ölçüde bilgi sahibi olduğunu kanıtlamıştır.^{[6]İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s.110.}

Eserleri

Arâʾisü’l-Ḳurʾân ve nefâʾisü’l-Furḳān ve ferâdîsü’l-cinân
Aʿmâlü’l-yevm ve’l-leyl
Tasavvufî Bid’atlardan Sakınmaya Dair Bir Risâle
Münşeât