Temeşvarlı Osman Ağa

Temeşvarlı Osman Ağa (d. 1670 – ö. 1728[?]^{[1]Ömer Gezer, Temeşvarlı Osman Ağa'nın Biyografisine Katkı: Habsburg Kapı Kethüdasına Mektubu –Transkripsiyon, Tercüme ve Bağlam, Türkbilig, c. 2024, sy 47, Haziran 2024, ss. 394-10, doi:10.59257/turkbilig.1507014}), Osmanlı subayı ve öz yaşam öyküsü yazarıdır. Bir savaş esiri olarak Habsburg Avusturya'sındaki maceralarını yazmıştır. Osmanlı dönemi Türkçesinde türünün tek örneğidir. Temeşvar'da (Günümüzde Timișoara, Romanya) bir Osmanlı olarak doğmuştur.^{[2]Wendy Bracewell, Orientations: an anthology of East European travel writing, ca. 1550-2000, Central European University Press, 2009, ISBN 978-963-9776-10-4, p. 42.}

Arka plan

Timișoara, Romanya'nın ünlü camileri, 1656.Nicolas Sanson, Kamu malı, Wikimedia Commons

Temeşvar, Banat'a bağlı bir şehirdi. Şimdilerde Batı Romanya'da bulunur. Rumen-Sırp ve Macar yoğunluklu şehir 1552'de Osmanlılarca fethedilmiştir. Osman Ağa bu sırada düşük rütbeli bir subaydır. Yabancı dil öğrenmek ve binicilik yetenekleriyle diğerlerinin arasından sivrilmiştir.

Viyana Kuşatması başarısızlıkla sonuçlanınca, imkanlar Haçlı birliği lehinde gelişti. 1683-1699 arasında Avrupa orduları Osmanlı'yı Macaristan'dan çıkarmak için birlik olmuştu.

Savaş sırasında

Savaş sırasında Avusturyalılar Temeşvar'ı ele geçirememişti. 1688'de Osman'ın 80 kişilik birliğine özel bir görev verildi. Lipova'daki subayların maaşlarını ulaştıracaklardı. Temeşvar'ın kuzeyindeki bu bölgeye giderken, Arad kırsalında, kendilerinden üstün Avusturyalı kuvvetler saldırdı. Şehir heyeti de teslim olmayı kararlaştırdı. Osman, 18 yaşında savaş esiri olmuştu.^{[2]Wendy Bracewell, Orientations: an anthology of East European travel writing, ca. 1550-2000, Central European University Press, 2009, ISBN 978-963-9776-10-4, p. 42.}

Savaş Esiri Osman Ağa

Özgürlüğü için ödeme yaptığı halde, efendisi Leutnant (Teğmen) Fischer tarafından çeşitli bahanelerle salıverilmez, Kapfenberg ve Viyana zindanlarında birkaç ay geçirir.^{[3]Harun Tolasa, Kendi Kalemiyle Temeşvarlı Osman Ağa. Bir Türk Siphaisi ve Esirlik Hayatı, Konya, 1986.} Esir olarak birkaç kez satılır. Sahipleri tarafından çokça dövülür ve kırbaçlanır. Binicilik ve Almancayı öğrenme yeteneği sayesinde gelecek yıllarda daha iyi bir hayat sürmüştü. Bir keresinde efendisi ona, Hristiyanlığa geçmesi halinde özgürlük vadetmişti. Ancak Osman reddetti.^{[4]Osman Aga: Gavurların Esiri (Modern Turkish:Esat Mermi), Milliyet yayınları, İstanbul, 1971} Karlofça Antlaşması'ndan sonra, 1700 yılında Temeşvar'a dönebilmişti.

Sonrası

Temeşvar'da esirliği sırasında öğrendiği Almanca sayesinde, resmi çevirmen (dragoman) oldu. 1715'te Avusturya ile başlayan yeni bir savaşta tekrar sıkıntılar yaşandı. Eugene Savoy Temeşvar'ı zapt etti. Osman Belgrad'a kaçtı. 1717'de Belgrad da elden çıktı. Bu sırada Belgrad cephaneliğini havaya uçuran Avusturyalılar Osman Ağa'nın ailesinin de bulunduğu 3.000 kişinin ölümüne neden oldular. Osman Ağa bundan sonra Vidin ve İstanbul'da çevirmenlik yaptı.

Çalışmaları

En önemli çalışması; "Gâvurların Esiri" adlı, 1724'te yazdığı eseridir. 1688-1700 arası Avusturya maceralarını anlatır. Eserin bir örneği, British Museum'dadır. (NR. MS Or. 3213)^{[5]Kitapmekani: Prisoner of the Infidels.}) "Nemçe Tarihi" adlı Avusturya tarihi çalışması bitirilmemiştir. 1700'den sonraki diplomatik görevlerini de yazmıştır.