Tatyos Efendi

Tateos Ekserciyan (Osmanlı Türkçesi: طاتيوس اكسرجيان , Ermenice: Թադեոս Էքսէրճեան), (d. 1858, Ortaköy, İstanbul - ö. 16 Mart 1913, İstanbul), Osmanlı Ermenisi müzisyen ve bestekar.^{[1]Haberler, Yeni Ufuk Gazetesi-Elazığ Haberleri-. Aslı Kaya Bilge Hatun - ‘GAMZEDEYİM DEVA BULMAM’ ŞARKISININ HÜZÜNLÜ HİKAYESİ ve TATYOS EFENDİ.}

Osmanlıca yazımda Türkçedeki artdamak n'si, kef üzerine üç nokta ile yazılırdı. Elyazısında bu noktalar konmazdı, bu yüzden kef (ك) harfi ince k, artdamak n'si (ñ, ng) ve ince g için kullanılan ortak harf olduğundan, kimilerince yanlışlıkla Ekserciyan diye yanlış okunduğu olur. Ekser, bir tür çivinin adıdır. 16 Mart 1913 tarihinde hayatını kaybetti.

Babası Monakyan, Ortaköy Ermeni Kilisesi musikişinaslarındandır. Ortaköy'deki Ermeni okulunu bitirdi. Zanaatkâr olması için bir çilingire ve bir saatçiye çırak olarak verildi. Musikiye düşkünlügü sebebiyle dayısı Movses Papazyan'dan kanun dersi almaya başladı. Amatör topluluklarda bir süre kanun çalmasının ardından kanunu bıraktı. Kemanî Kör Şebüh'dan keman çalmasını öğrendi. Andon ve Civan kardeşlerden ve Hanende Asdik Ağa'dan ders aldı. Hanende Karakaş, Tanburî Ovakim, Kanunî Şemsi gibi sanatkârlarla Galata'daki Pirinççi Gazinosu başta olmak üzere, uzun yıllar fasıllar yönetti. O zamanki gazino sözü, günümüz gazinolarıyla karıştırılmamalıdır.

Ünlendikten sonra Ahmet Rasim Bey, Civan ve Andon kardeşler, Şevki Bey, Kemençeci Vasilaki, Tanburi Cemil Bey ile arkadaşlık yaptı ve beraber çaldı. Bu arkadaşlıkların olumlu etkisiyle saz eserlerinde de başarılı oldu.

Eserlerinin çoğu kayıt altına alınamadığı için nota bilmesine rağmen unutulmuştur. Tatyos Efendi, birçok eserine de güfte yazmıştır. Çağının gerekleri ve sanat anlayışına göre güzel saz ve söz eserleri bestelemiş, Klasik Türk müziği makamlarının geleneksel ifade özelliklerini başarı ile yansıtmıştır. Tatyos Efendi'nin, saz eseri olarak bestelediği karcığar, suzinak, rast peşrevleri; hüseyni, suzinak, rast saz semaileri ile birlikte bazı şarkıları meşhurdur.

Sağlığı bozulduktan sonra Tatyos Efendi, Ahmet Rasim ve Kemençeci Vasilaki gibi birkaç dostunun dışında yalnız kaldı. Ölüm kaydı, kilise defterine Türk müziğinde önemli bir sanatçı olmasına rağmen "Çalgıcı" olarak kaydedilmiştir. Sanatçının cenazesi Ahmet Rasim Bey'le beraber on-on beş kadar kişi tarafından kaldırılmış ve Hasanpaşa Uzunçayır'da bulunan Kadıköy Ermeni Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Tatyos Efendi'nin Kadıköy Ermeni Mezarlığı'ndaki anıtmezarı

Yakın dostu Ahmet Rasim Bey, sözlerini de kendisinin yazdığı uşak makamındaki:"Gamzedeyim devâ bulmam Garibim bir yuva kurmam Kaderimdir hep çektiğim İnlerim hiç rehâ bulmam"güfteli eseri için "onun ömrünün hâsılasıdır" demiştir.

Hikâyesi ise şöyledir: Tatyos Efendi'nin sevdiği bir kız vardır. Fakat bir türlü kavuşamamışlardır. Ancak sevdiği kız Ermenistan'a taşınır. Gün gelir sevdiği kız İstanbul'a geri döner. Tatyos Efendi'nin cenazesine sevdiği kız gelir. Çok az dostlarından biri olan Ahmet Rasim'in yanına oturur ve eline bir mektup tutuşturup: Bunu tabutun içine yerleştirin der. O mektup ise şöyledir:“Gamzedesin, devan benim Garip kuşsun yuvan benim Çektiğimiz yeter gayri Kaderimsin inan benim Takat yetişmez eleme Bülbül imrenir çileme Şu bizim kara sevdamız Kalsın öteki aleme Elbet kadrini bilirim İste canımı veririm Küsme talihine Tatyos Çok durmam ben de gelirim…” Tatyos Efendi'nin; çatık kaşlı, pos bıyıklı, kısa boylu, tıknaz yapılı, kalender yaradılışlı, hafif şehlâ gözlü bir kişi olduğu söylenir.

Türk Mûsikî repertuvarında sekiz peşrev, altı saz semaisi, bir beste denemesi, muhtelif makam ve usûllerden bestelediği kırk yedi şarkısı bulunmaktadır.

Atatürk'ün sevdiği şarkılardan "Mani oluyor halimi takrire hicabım" şarkısı da Tatyos Efendi'nindir.

Tatyos Efendi'nin çok bilinen 'Gamzedeyim Deva Bulmam' şarkısını Barış Manço, Müzeyyen Senar, Cansu Koç, Gaye Su Akyol, Kubat gibi pek çok sanatçı tarafından seslendirmiştir.