Tütün Rejisi

Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekül Menfaa Reji Şirketi veya kısaca "Reji", Osmanlı Devleti, Düyun-u Umumiye ve üç bankacılık grubu (Die Österreichische Kreditanstalt - Viyana, Banker S. Bleichröder - Berlin ve Bank-ı Osmani-i Şahane - İstanbul) arasındaki görüşmeler sonucunda 27 Mayıs 1883 tarihli sözleşmeyle yabancı sermaye ile kurulan tütün ticareti tekel ayrıcalıkları olan bir özel kâr ortaklığı şirketidir (1883-1925). (diğer isimleri: fr. Société de la Régie Cointeressée des Tabacs de l'Empire Ottoman, os. Müşterek-ül Menfaa İnhisarı Duhanı Devlet-i Aliye-i Osmaniye - مُشْتَرَكِ المَنْفَعَةِ انْحِصَارِ دُخَانِ دَوْلَةِ عَلِيَة عُثْمَانِيَة).

Tarihçe

Kırım Savaşı'yla başlayan iç ve dış borçlanma sürecinin sonucunda Osmanlı Hükûmeti borçlarını zamanında ödeyemeyeceğini açıklayınca (1875) Alacaklı devletler Osmanlıya büyük tepki gösterdi ve Osmanlının ödeme planını kabul etmedi. Osmanlı maliye sistemine de güvenmeyen alacaklılar Ülkede toplanan vergileri kendi kurdukları bir teşkilat Duyunu Umumiye vasıtasıyla toplamak istediler. Artık vergileri Osmanlı memurları değil Alacaklı ülkelerin kurduğu şirketin Reji memurları toplayacaktı. Bunun neticesinde Osmanlı Devleti'nin en önemli gelir kaynağı tütün, tuz ve kahveden toplanan vergiler alacaklı ülkelerin kurduğu Reji şirketine 30 yıl süreyle bırakıldı. Reji İdaresi kendi memur ve silahlı kolcuları vasıtasıyla vergi toplamaya başladı ve toplanan bu vergiler Osmanlı Devleti'nin borcundan düşülmeye başlandı.

Osmanlı üreticisi ürettiği tüm tütün, tuz ve alkolü Rejinin belirlediği fiyattan Reji idaresine vermek zorundaydı. Köylü Rejiden izinsiz kendi içeceği tütünü saklayamazdı. Köylü kendi içeceği tütünü önce Rejiye 3 kuruşa verir sonra 10 kuruşa geri alırdı. Bir köyden başka bir köye izinsiz tütün ve tuz taşımanın cezası çok ağırdı. Rejinin kendi silahlı korucuları vardı. Bazı kaynaklar Reji kolcularının 20.000 nin üzerinde Osmanlı köylüsünü vurarak öldürdüğünü yazarlar.

Osmanlı Devleti'nin borçlarını halktan kesilen vergilerle doğrudan ödeme amacı ile kurulan Düyun-ı Umumiye İdaresi'nden Reji Şirketi'ne devredilen Osmanlı tütünleri idaresi yabancı sermayeye dayalı ilginç bir özelleştirme modeli olarak yorumlanır.^{[1]Filiz Dığıroğlu, Memalik-i Osmaniye Duhanları Müşterekü’l- Menfaa Reji Şirketi. Trabzon Reji İdaresi (1883-1914), İstanbul, 2007, ISBN 978-9944-5518-8-5} Kurucu yabancı sermaye kaynakları Avusturya, Almanya, İngiltere ve Fransa (Osmanlı Bankası) kökenli olup, her biri Rothschild Ailesi'nin sahip ya da ortak olduğu gruplardır.

İlk Reji Şirketi sözleşmesinin süresi 30 yıldır. Sözleşmeye göre şirketle ilgili olarak ortaya çıkacak adli ve ticari sorunların çözümünde Osmanlı Mahkemeleri yetkili kılınmıştır.^{[2]Osmanlı Devleti'nde Reji şirketinin kurulmasından sonraki gelişmeler, Dr. Tiğinçe Oktar, Tütün Eksperleri derneği Yayını.}

Tütün üreticilerinin Reji'den ruhsat alması ve ürünlerini yalnızca Reji'ye satması şart koşulur.^{[3]Atlas, "İlk Sigarayı Türkler İçti.} Başka alıcı bulamayan üretici, tütünü değerinden çok ucuza satmak zorunda kalır. Kaçak üretim ve satış yaygınlaşır. Kaçakçılık sorunu ile devletin kendi güvenlik güçlerinin uğraşması gerekirken, Rejinin kendi bünyesinde geliştirdiği silahlı "kolcu"larla denetim yaparak üreticiye eziyet ettiği bilinir. 42 yıl süren Reji İdaresi boyunca kaçakçı, kolcu ve zabıtadan ölenlerinin sayısının 20 bin kadar olduğu ileri sürülür.^{[4]Fatma Doğruel ve A. Suut Doğruel, Osmanlı'dan günümüze Tekel, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, ISBN 975-7545-00-7} Çökertme zeybeği bu hikâyelerden birini anlatmaktadır.

1911 yılında Reji Şirketi’nin kaldırılması ve 7 yıl süre ile bir “Devlet İnhisarı"'nın kurulması kararlaştırılır ve 1912 yılında bir “Tütün Tekeli” kanun tasarısı hazırlanır. Ancak Trablusgarp Savaşı ve Balkan Savaşları'nın başlaması ile ve bunun yarattığı mali zorluklar nedeni ile Reji İdaresinin Osmanlı Devletine 1 milyon 500 bin Osmanlı Lirası borç vermesi koşulu ile şirket ayrıcalıkları 1914'ten başlayarak 15 yıl daha uzatılır.^{[2]Osmanlı Devleti'nde Reji şirketinin kurulmasından sonraki gelişmeler, Dr. Tiğinçe Oktar, Tütün Eksperleri derneği Yayını.}

26 Şubat 1925'te Tütün Rejisi lağvedildi. 1 Mart 1925'te Tütün Rejisi Fransızlardan devletçe satın alındı ve tüm hak ve yükümlülükleri devlete devredildi.^{[5]Modern Türkiye Tarihi Kronolojisi, Boğaziçi University, Atatürk Institute for Modern History.} 26.11.1925 tarih ve 558 sayılı Tütün İdare-i Murakatesi ve Sigara Kağıdı İnhisarı Hakkında Kanun yürürlüğe girdi. 1930 yılında, 1701 sayılı Tütün İnhisarı Kanunu çıkarıldı.

Reji'nin kurucu güçlerinden biri olan köklü ve güçlü Avusturya bankası Kreditanstalt 1931'de büyük bunalım sırasında iflas etti.^{[6]Kreditanstalt on Encyclopedia Brittanica Online}

Kaçakçılık ve Kolcular: Özelleştirilmiş Kolluk Gücü

Tütün Rejisi'nin (Müşterek-ül Menfaa İnhisarı Duhanı Devlet-i Aliye Osmaniye) Osmanlı İmparatorluğu'nda yarattığı en büyük idari ve hukuki krizlerden biri, şirkete kendi silahlı güvenlik gücünü kurma yetkisinin verilmesi olmuştur. Yabancı sermayeli bir özel şirket olan Reji, tütün kaçakçılığını engellemek amacıyla "Kolcu" adı verilen binlerce silahlı adam istihdam etmiştir. Bir devletin temel egemenlik haklarından olan kolluk ve zor kullanma yetkisinin özel bir şirkete devredilmesi, idare hukuku ve kamu düzeni açısından "devlet içinde devlet" yapılanmasına yol açmıştır.^{[7]Doğan, Ahmet. Osmanlı Devleti'nde Tütün Kaçakçılığı ve Reji Kolcuları. Tarih İncelemeleri Dergisi, 2010, s. 123-145.}

Şirketin silahlı kolcuları ile geçimini tütün tarlalarından sağlayan köylüler ve kaçakçılar arasında 40 yıl boyunca kanlı çatışmalar yaşanmıştır. Kolcuların, yargı makamlarının yetkilerini fiilen gasp ederek sahada doğrudan infazlar gerçekleştirmesi, dönemin adalet sistemini derinden sarsmıştır. Resmi kayıtlara ve dönemin tanıklıklarına göre, 1883 ile 1925 yılları arasında Reji kolcuları ile kaçakçılar arasında çıkan çatışmalarda 20.000'e yakın insan hayatını kaybetmiştir. Kamu gücünün bu şekilde özelleştirilmesi, halk arasında büyük bir nefrete neden olmuş; bu kanlı çatışmalar ve kolcuların orantısız güç kullanımı "Çökertme" gibi pek çok yöresel türküye ve ağıda konu olarak toplumsal hafızaya kazınmıştır.^{[8]Quataert, Donald. Osmanlı İmparatorluğu'nda İşçiler ve Çalışma Hayatı 1839-1922. İletişim Yayınları, 1999, s. 110-115.} Cumhuriyet'in ilanı ve 1925 yılında tütün tekelinin devletleştirilmesiyle birlikte, bu imtiyazlı ve tartışmalı silahlı yapı tamamen ortadan kaldırılmıştır.