Türkiye'de millî burjuvazi

Türkiye'de millî burjuvazi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden itibaren devlet eliyle ve iktisadi milliyetçilik politikaları doğrultusunda oluşturulmaya çalışılan Müslüman-Türk sermayedar sınıfını ifade eden kavram.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.[3]Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016.}

Tarihsel gelişim

Osmanlı İmparatorluğu dönemi

Batı Avrupa'da burjuvazinin feodal aristokrasiye ve monarşilere karşı yürüttüğü sınıfsal mücadeleler sonucunda organik bir biçimde doğmasına karşın, Osmanlı toplum yapısında feodalizmin, merkezden bağımsız kentlerin ve belirgin sınıfsal ayrımların bulunmayışı bu tür bir sermaye sınıfının yetişmesini engellemiştir.^{[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.} Klasik Osmanlı düzeninde Türk-Müslüman ahali çoğunlukla tarım, askerlik ve bürokrasi alanlarında yoğunlaşırken, ticaret ve sanayi faaliyetleri büyük ölçüde gayrimüslim tebaa ile yabancıların elinde toplanmıştır.^{[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.[3]Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016.}

İkinci Meşrutiyet'in ilanı (1908) ve Balkan Savaşları sonrasında İttihat ve Terakki yönetimi, devleti çöküşten kurtarmanın ve iktisadi bağımsızlığı kazanmanın yolunu Millî İktisat anlayışında görmüştür.^{[3]Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016.} Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp gibi düşünürlerin teorik çerçevesini çizdiği bu yaklaşım doğrultusunda, gayrimüslimlerin ekonomideki hakimiyeti azaltılarak sermayenin Müslüman-Türk unsurların elinde biriktirilmesi hedeflenmiştir.^{[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.[3]Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016.} I. Dünya Savaşı yıllarında kapitülasyonların tek taraflı kaldırılması, korumacı gümrük tarifeleri, millî anonim şirketler ile bankaların kurulması gibi uygulamalarla yerli girişimciler desteklenmiş;^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.[3]Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016.} ancak savaş ortamının yarattığı karaborsa, fiyat spekülasyonları ve hızlı servet artışları kamuoyunda harp zenginleri tartışmalarını ve sert eleştirileri beraberinde getirmiştir.^{[3]Vural, Mithat Kadri. Savaş Yıllarında Milli Bir Burjuvazi Oluşturma Çabası Olarak "Harp Zenginleri" ve Buna Yönelik Eleştiriler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2016.}

Türkiye Cumhuriyeti dönemi

Cumhuriyet'in kurulmasıyla birlikte Kemalist kadro, İttihat ve Terakki'den devraldığı millî burjuvazi oluşturma hedefini tarihsel bir süreklilik içerisinde benimsemiş ve sürdürmüştür.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.} 1923 İzmir İktisat Kongresi ile yeni rejimin ekonomik ve sosyal tabanı olarak tüccar, sanayici ve büyük toprak sahipleri öne çıkarılmış; özel teşebbüse dayalı bir kalkınma modeli benimsenmiştir.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.} Bu dönemde Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927) ile sağlanan vergi muafiyetleri ve ucuz arsa tahsisleri, İş Bankası (1924) ile Ziraat Bankası üstünden sağlanan krediler, tekel imtiyazları ve devlet ihaleleri aracılığıyla sermayenin yerli girişimcilere aktarılması hedeflenmiştir.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.} 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sonrasında benimsenen devletçilik ilkesi ve Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, sermaye birikiminin yetersiz kaldığı alanlarda sanayi altyapısını devlet eliyle kurarak millî burjuvaziyi desteklemeyi amaçlamıştır.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.}

Türkiye'deki millî burjuvazinin en belirgin niteliği, batıdaki emsallerinin aksine tabandan gelen bağımsız bir sınıf mücadelesiyle değil, doğrudan devlet eliyle ve himayesiyle yukarıdan aşağıya yaratılmış olmasıdır.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.} Varoluşunu ve sermaye birikimini devlet desteğine, ihalelere ve korumacı politikalara borçlu olan bu sınıf; siyasi alanda devrimci, muhalif veya özerk bir hat izlemek yerine merkezî devlet yapısı ve bürokrasiyle uyumlu, pragmatik bir ilişki kurmuştur.^{[2]Demirkol, Mustafa. Bir kamu politikası olarak milli burjuvazi ve sanayi burjuvazisini Cumhuriyetin 100. yılında yeniden düşünmek. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2023.} Ayrıca bu sınıfın yüksek risk içeren uzun vadeli sınai üretim yatırımları yerine çoğunlukla kısa vadeli ve yüksek kârlılığa sahip ticaret, ithalat ve spekülasyon alanlarına yönelmesi, Türkiye'de sermaye birikiminin ve burjuva kimliğinin biçimlenmesinde belirleyici olmuştur.^{[1]Demir, Zekeriya. Türkiye'de Milli Burjuvazinin Oluşturulmasına Yönelik Olarak Yapılan Çalışmalar (1923-1946). Sakarya Üniversitesi, 2022.}

Ayrıca bakınız

• Beşli çete

• Ahbap çavuş kapitalizmi

• Türkiye ekonomi tarihi