Tünel (İstanbul)

Tünel veya resmî adıyla F2 (Karaköy – Beyoğlu) Tarihi Tünel Füniküler Hattı, İstanbul'un Beyoğlu ilçesinde yer alan ve Karaköy ile İstiklal Caddesi'ni birbirine bağlayan tarihi yeraltı füniküler hattıdır. 1863 yılında hizmete giren Londra Metrosu'nun ardından dünyanın en eski ikinci, Türkiye'nin ise ilk yeraltı raylı toplu taşıma sistemidir.^{[1]Tünel'in Hikayesi.}

1871 yılında inşasına başlanan ve 17 Ocak 1875 tarihinde "Metropolitan Railway of Constantinople" adıyla hizmete giren hat, 573 metre uzunluğundadır. Galata (Karaköy) ile Pera (Beyoğlu) arasındaki dik yokuşu tırmanma zorluğunu ortadan kaldırmak amacıyla inşa edilen Tünel, 1910 yılında elektrikli sisteme geçiş sürecine başlamış, 1971 yılında ise tamamen yenilenerek lastik tekerlekli sisteme dönüştürülmüştür.

Tarihçe

Osmanlı Dönemi ve Kuruluş

19. yüzyılın ikinci yarısında, dönemin finans ve ticaret merkezi olan Galata ile sosyal hayatın kalbi ve yabancı elçiliklerin bulunduğu Pera (Beyoğlu) arasındaki ulaşım, %24 gibi oldukça dik bir eğime sahip olan Yüksekkaldırım Yokuşu üzerinden sağlanmaktaydı. Günde ortalama 40.000 kişinin kullandığı bu yokuş, yayalar için yorucu olduğu gibi ticari malların taşınması için de büyük bir engel teşkil etmekteydi.^{[2]Çelik, Zeynep. The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. University of California Press, 1993, s. 96-98.}

1867 yılında İstanbul'u turist olarak ziyaret eden Fransız mühendis Eugène-Henri Gavand, bu iki nokta arasındaki insan akışını gözlemleyerek, iki merkezi birbirine bağlayacak asansör tipinde bir demiryolu projesi geliştirdi. Gavand, projesini Osmanlı hükûmetine ve Padişah Abdülaziz'e sundu. 10 Haziran 1869 tarihinde imzalanan ferman ile Tünel'in inşası ve işletilmesi imtiyazı 42 yıllığına Gavand'a verildi.^{[3]Tünel Kronolojisi.}

Gavand, Fransa'daki Prusya işgali nedeniyle finansman sorunu yaşayınca Birleşik Krallık sermayesiyle "Metropolitan Railway of Constantinople from Galata to Pera" şirketini kurdu. 30 Haziran 1871 tarihinde inşaat çalışmaları başladı. İnşaat sürecinde yaşanan istimlak sorunları ve teknik zorluklara rağmen tünel kazısı 1874 yılında tamamlandı. Deneme seferlerinde, halkın yeraltı ulaşımına karşı olası korkusunu yenmek ve güvenliği kanıtlamak amacıyla vagonlarda eşya ve hayvanlar taşındı.^{[1]Tünel'in Hikayesi.}

Tünel, 17 Ocak 1875 tarihinde yerli ve yabancı davetlilerin katıldığı görkemli bir törenle hizmete açıldı. İlk dönemlerde enerji, 150 beygir gücündeki iki buhar makinesiyle sağlanmaktaydı. Vagonlar ahşaptı ve aydınlatma gaz lambalarıyla yapılıyordu.

Cumhuriyet Dönemi ve Modernizasyon

Tünel şirketi, 1911 yılında imtiyazlarını "Dersaadet Mülhakatından Galata ve Beyoğlu Beyninde Tahtelarz Demiryolu" (İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmeleri) adlı çok uluslu konsorsiyuma devretti. 1939 yılında ise Millî Korunma Kanunu çerçevesinde 2.500.000 TL bedelle millileştirilerek İETT Genel Müdürlüğü'ne devredildi.^{[4]Nationalization Of Tunel.}

II. Dünya Savaşı yıllarında bazı malzemelerin temin edilememesi nedeniyle zaman zaman kesintiye uğrayan işletme, teknolojisinin eskimesi üzerine 1968 yılında kapsamlı bir yenileme çalışması için kapatıldı. Fransız bir firma tarafından yürütülen çalışmalar sonucunda sistem tamamen elektrikli hale getirildi ve vagonlar lastik tekerlekli modern metal setlerle değiştirildi. Yenilenen Tünel, 2 Kasım 1971'de tekrar hizmete açıldı.^{[5]Azéma, Michel. The 1971 Funicular. 2005.}

2007 yılında, İstanbul'un deprem riskine karşı tünel yapısı güçlendirilmiş ve istasyonlar restore edilmiştir.

Teknik Özellikler

Tünel hattı, tek tüp içerisinde işleyen karşılıklı iki vagonun, hattın ortasındaki karşılaşma bölgesinde (makas) birbirini teğet geçmesi prensibine dayalı bir füniküler sistemidir.

Hat uzunluğu: 573 metre
Tünel boyutları: 6,7 metre genişlik, 4,9 metre yükseklik
Kot farkı: Karaköy ve Beyoğlu istasyonları arasında yaklaşık 61,55 metre
Eğim: %2 ile %15 arasında değişmektedir.Kaynak belirt|tarih=Aralık 2025
İstasyon sayısı: 2
Araç sayısı: 2
Vagon kapasitesi: Tek seferde maksimum 170 yolcu
Yolculuk süresi: Ortalama 102 saniye (yaklaşık 1,7 dakika)
Hız: Azami 22 km/sa (İşletme hızı)
Hat açıklığı: Standart (1435 mm) – Lastik tekerlekli sistem ile beton yol üzerinde hareket eder.
İşletme saatleri: 07.00 - 22.45
Günlük yolcu sayısı: 24.000 yolcu/gün
Günlük sefer sayısı: 300
Sefer sıklığı: 5 dakika

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

İETT resmî sitesi