Selçuk Bey

Selçuk Bey, Büyük Selçuklu Devleti'ne adı verilen kişidir. İsminin Kaşgârî'de geçen özgün şekli Selcuk (سلجك) şeklindedir. İkinci hece sonradan kalınlaşmıştır.

Aral Gölü'yle Hazar Denizi arasındaki topraklara hakim olan Oğuz Türkleri'nin Kınık boyundandır. Babası Oğuz Yabgu Devletinin ordu komutanı subaşıdır.^{[1]Kaşgarlı Mahmut. Dîvanü'l Lügati't-Türk.} "Temür Yalıg" (Demir yaylı) unvanı ile anılan babası Dukak Bey, devlet işlerinde söz sahibi bir bey idi.^{[2]Mirhand. Tarih-i Ravzatü's-Sefâ. Mir Muhammed bin Seyyid Burhaneddin, 1339.}

Yaşamı

Dukak Bey'in ölümünden sonra 10. yüzyılın birinci yarısı içinde 17-18 yaşlarında olan Selçuk Bey subaşı,^{[3]Büyük Selçuklu Devleti / Kurucusu: Selçuk Bey. mootol.Kültür Sanat,4 Temmuz 2020.} Yabgu unvanı ile tanınan Oğuz hükümdarının yerini almak gibi yüksek siyasî bir amacın peşinde olmakla birlikte henüz genç ve deneyimsizdi. Nitekim o, henüz güçlü hâle gelmeden, bir toplantı sırasında protokolde olması gereken yerin üzerinde bir mevkiye oturarak, bu amacını açığa vurdu.^{[4]Mirhand. Tarih-i Ravzatü's-Sefâ. Mir Muhammed bin Seyyid Burhaneddin, 1339, s. 236.} Bu amacına denk bir gücü bulunmadığı için yabgu ile mücadele etmeyi göze alamayan Selçuk, kendisine bağlı birlikler ve ailelerle birlikte Oğuz Devleti'nin kışlık merkezi Yenikent'ten ayrılarak İslâm gazilerinin toplandığı Cend şehrine gelip yerleşti. Cend, Oğuz Devleti'ne bağlı bir kent olup Oğuz yabgusuna vergi veriyordu. Selçuk Bey, Cend'de bir toplantı meclisi kurarak İslâmiyete geçme kararı aldı.^{[5]Ebu Ferec, Gregory. Ebu'l Ferec Tarihi. Türk Tarih Kurumu, 1945.} Bölge valisine gönderdiği elçiyle validen kendilerine İslâm dinini öğretecek imam ve fakihler istedi.

Bu tarihî olaydan sonra İslâm dünyasında Müslüman olan Oğuzlara diğer soydaşlarından ayırt etmek için özel bir adlandırma ile Türkmen denmeye başlandı. Bundan sonra gittikçe yerleşip yaygınlaşan Türkmen adı, 13. yüzyıldan başlayarak tamamen Oğuz adının yerini aldı.^{[6]Sümer, Faruk. Oğuzlar, Türkmenler : tarihleri, boy teşkilâtı, destanları. Ankara Üniversitesi Basımevi, 1972.}

Bir yıl sonra Oğuz yabgusundan Cend şehrinin vergisini almak üzere tahsildârlar geldi. Bunun üzerine Selçuk Bey: "Müslümanların gayrimüslimlere vergi vermeyeceğini" söyleyerek bağımsızlık yolunda ilk adımını attı ve gayrimüslim Türkler üzerine cihad hareketini başlattı.^{[7]İbnü'l-Esîr. el-Kâmil fi't-Tarih. C.J. Tornberg, 1979.} Bu savaşlar her iki taraf için de zorlu geçti, hatta Selçuk Bey bu savaşlardan birinde oğlu Mikail'i kaybetti. Bunun üzerine Mikail'in oğulları olan Tuğrul ve Çağrı Bey'i yanına alarak kendi yetiştirdi.

Maveraünnehir bölgesinde Karahanlılar ve Samanîler arasındaki egemenlik mücadelesinde Samanîlerin yanında yer aldı. Buhara'ya kadar ilerlemiş olan Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'ı Selçuk Bey'in bizzat başında bulunduğu Türkmen kuvvetleri sayesinde geri püskürtmeyi başardılar.^{[8]Barthold, Wilhelm. Turkestan Down to the Mongol Invasion Moğol istilasına kadar Türkistan. Kervan, 1981.} Nûr kasabasını ele geçirerek oğlu Arslan Yabgu'yu buraya göndermiştir.

Kendi oğullarıyla birlikte Büyük Selçuklu Devleti'nin temellerini atan Selçuk Bey, 1007 veya 1009 yılında Cend'de öldü.^{[9]Türkler Ansiklopedisi, s. 532.}

Ayrıca bakınız

• Büyük Selçuklu Devleti