Safiye Elbi

Safiye (Hüseyin) Elbi (29 Haziran 1882, İstanbul - 6 Temmuz 1964, İstanbul), Türk hemşire.

Türkiye'de modern hemşireliğin gelişmesine katkısı olmuş bir meslek kadınıdır. Balkan Savaşı ve I. Dünya Savaşı'nda gönüllü hemşirelik yaptı. Türkiye'de Cumhuriyetin ilanından sonra da pek çok hayır kurumunda ve dernekte görev aldı. Kadınların sosyal hayata katılması için çalışmalarda bulundu.^{[1]Gören, Şerife Yılmaz Gören. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü 'Safiye Hüseyin Elbi'. Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016, 2016.} Mesleğe bağlılığı 1923'te uluslararası bir ödül olan Florence Nightingale Madalyası ile ödüllendirildi. 1925'te İstanbul'da kurulan Kızılay Hemşire Okulu'nda idareci ve öğretmen olarak görev yaptı.

Yaşamı

Ailesi, çocukluk ve gençliği

29 Haziran 1882'de İstanbul'da doğdu. Babası, makine mühendisliğinin Türkiye'deki öncülerinden olan Tersane-i Âmire başmühendisi Ferik Ahmet Besim Paşa, annesi bir İngiliz soylusu olan Hammond Wilward'ın kızı Josephine Wilward'dır (evlendikten sonra Müslüman olarak Firdevs adını almıştır).^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.} Büyükbabası, Kırım Harbi sırasında hemşirelik mesleğinin öncüsü Florence Nightingale’i Kırım’a götüren geminin süvarisi olan Miralay Şükrü Bey idi. İleride hemşire olmasında büyükbabasının Florence Nightingale hakkında anlattıkları etkili oldu.^{[3]Safiye Hüseyin Elbi (1880-1964). Atatürk Ansiklopedisi.}

Safiye Hanım, Ahmet Besim Paşa ve Firdevs Hanım'ın beş çocuğundan birisi idi.^{[4]Kökrek, Mehmet. İmparatorluk gurubunda parlayan güneş: Hüseyin Safiye Elbi. 22 Aralık 2020.} Diğer kardeşleri gibi tahsilini Avrupa'da yaptı.^{[5]Albayrak, Muzaffer. #tarih. 1 Mart 2020.} İngiliz ve Alman okullarında okuduğundan İngilizce ve Almanca öğrendi.

Londra'da iken deniz yarbayı Hüseyin Bey ile evlendi; böylece adına "Hüseyin" eklendi. Hüseyin Bey'in Londra'daki görevi son bulunca İstanbul'a yerleştiler.^{[4]Kökrek, Mehmet. İmparatorluk gurubunda parlayan güneş: Hüseyin Safiye Elbi. 22 Aralık 2020.} Çift, Fatma Nahide ve Tarık adında iki çocuk sahibi oldu.^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.} Aile, Soyadı Kanunu'ndan sonra "Elbi" soyadını aldı.^{[6]Türkiye’nin Florence Nightingale’i: Safiye Hüseyin Elbi. Tarih Dergisi, Mart 2020.}

Osmanlı Devleti'nde Hilâl-i Ahmer Cemiyeti 14 Nisan 1877'de kurulmuştu. Safiye Hanım, cemiyetin üyeleri ile yaptığı sohbetlerde ısrarla kadınların da cemiyette yer alması gerektiğini anlattı. Kimileri bu işlerin kadın doğasına aykırı olduğunu, kimileri kadınların cemiyete katılmasının yasalara aykırı olduğunu iddia etmekteydi. Safiye Hanım cemiyet nizamnamesinde, cemiyetin hanımlar için bir merkez kurulabileceğini ifade eden 43. maddesine dayanarak 20 Mart 1912'de, Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Encümân-ı Nivanı adıyla bir hanımlar merkezinin kurulmasını sağladı.^{[4]Kökrek, Mehmet. İmparatorluk gurubunda parlayan güneş: Hüseyin Safiye Elbi. 22 Aralık 2020.}

Balkan Savaşları ve Cihan Harbi

Balkan Savaşları sırasında Hilâl-i Ahmer Cemiyeti yaralı askerlere bakmak için İstanbullu kadınları göreve çağırdığında Safiye Hanım, kız kardeşi Nesime Mukadder (Dölen) ile birlikte başvurdu. İki kardeş bir süre bağış olarak yatak-yorgan toplayarak hastanelerin kurulmasında görev aldılar. O dönemde Âsar-ı Atika Müzesi, geçici hastane haline getirilerek İngiliz Kızılhaçı'na tahsis edilmiş ve İngiltere'den gelen sağlık ekibi "Müze Hastanesi" olarak bilinen yapıda savaş yaralılarını tedavi etmişti. Safiye Hüseyin Hanım ve kardeşi, iyi İngilizce bildikleri için bir süre sonra Müze Hastanesi'ne gönderildi. Safiye Hüseyin Hanım, bu hastanede hemşirelik mesleğine başladı. Müzenin müdürü Halil Ethem Bey görevleri sırasında kendi lojmanını iki kızkardeşe tahsis etti.^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.}

Safiye Hüseyin Hanım, geçici hastanelerin kapatılmasının ardından anatomi kitapları okuyarak hemşirelik bilgisini geliştirmeye çalıştı. Hilal-i Ahmer Cemiyeti'nin 1913-1914 yıllarında Darülfünun konferans salonunda düzenlediği hasta bakımı kurslarına katıldı. Kursu bitiren 300 hemşire arasında yer aldı.^{[3]Safiye Hüseyin Elbi (1880-1964). Atatürk Ansiklopedisi.} İstanbullu hanımların gönüllü hemşireliklere yöneltilmelerinde, cemiyet başkanı Besim Ömer Paşa'ya yardım eti.^{[7]Toros, Taha. İlk Türk Hemşiresi Safiye Hüseyin Elbi. Skylife Dergisi, Nisan 1995.}

I. Dünya Savaşı sırasında Hilâl-i Ahmer'in İstanbul'da açtığı Galata ve Cağaloğlu Hastanelerinde gönüllü hastabakıcılık yaptı. Sık görülen tetanos ve gazlı kangren hastalıkları konusunda uzmanlaştı.^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.} Savaş döneminde Hilâl-i Ahmer Hastanesi'nde dönüştürülen Bezmi Âlem Sultanisi'nde de bir süre görev yaptı. Daha sonra ağır yaralıları Çanakkale Cephesinden vapurla İstanbul'a taşıyan Reşit Paşa Hastane Gemisi'nde görevlendirildi.^{[8]Vakkasoğlu, Vehbi. Çanakkale'de Şahlananlar: Destan Yazan Yiğitler ve Analar. 2015.} Gemide Alman ve Avusturyalı hemşireler çalışmaktaydı. Safiye Hanım, hastane gemisindeki tek Türk hemşire ve başhemşire olarak görev yaptı. Reşitpaşa Vapuru dışında Maydos'da, Anafartalar'daki İkinci Ordu karargâhında ve Alman karargâhında hastabakıcı olarak hizmet verdi.^{[3]Safiye Hüseyin Elbi (1880-1964). Atatürk Ansiklopedisi.}

I. Cihan Harbi'nden sonra

Savaşın sonunda çeşitli Avrupa ülkelerinde öğrenim gören gençlerin ve Türk esirlerin durumunu incelemek, gereksinimlerini tespit etmek ve destek sağlamak üzere Hilâl-i Ahmer Cemiyeti tarafından Avrupa'ya gönderilen heyette Münire İsmail Hanım ile birlikte yer aldı. Heyet, memleketlerine iade edilen Alman ve Avusturyalı esirleri taşıyan Korkovoda Vapuru ile Avrupa'ya gitti.^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.} Safiye Hanım, Berlin, Zürih ve Lozan şehirlerinde görev yaptı. Öğrencilerin durumlarını öğrenip ailelerine bilgi iletilmesini; ailelerin ilettiği havalenamelerin öğrencilere ulaştırışmasını sağladı. Ayrıca İstanbul'a dönmek isteyen Türk vatandaşlarının Hamburg'da bir araya getirilerek, Reşitpaşa ve Gülcemal Vapurları ile ülkeye dönmelerini sağladı.^{[3]Safiye Hüseyin Elbi (1880-1964). Atatürk Ansiklopedisi.} Ayrıca Berlin'deki çok kötü durumda bulunan Türk mezarlığının düzenlenmesine çalıştı.^{[5]Albayrak, Muzaffer. #tarih. 1 Mart 2020.}

İstanbul'a döndüğünde yeni kurulan Himaye-i Etfal Cemiyeti'nin idare heyetinde yer aldı. Ayrıca Save the Children adlı insani kurum ile çalıştı ve kurumun müfettişi oldu. Hilal-i Ahmer Cemiyeti'nin 1924'te kurmayı kararlaştırdığı ve 1925'te İstanbul'da açtığı Kızılay Hemşire Okulu'da idare heyeti ve eğitim kadrosunda görev aldı. Fransızca derslerini yürüttü ve okulun eksikleri ile ilgilendi.^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.}

1923'te Uluslararası Kızılhaç Komitesi tarafından verilen uluslararası bir ödül olan Florence Nightingale Madalyası ile ödüllendirildi. İlk defa 1920 yılında verilen bu ödülün ikincisi, 12 Mayıs 1923'te düzenlenen açıklandı. Safiye Elbi, Türkiye Hilal-i Ahmer Cemiyei tarafından ödüle aday gösterilmişti. 16 ülkeden 45 hemşire arasından o. yıl ödüle layık görülen 12 hemşireden biri oldu. Ödülü, 17 Kasım 1923'te Cenevre'de toplanan Kızılhaç Genel Merkez Kurul toplantısında kendisine takdim edildi.^{[5]Albayrak, Muzaffer. #tarih. 1 Mart 2020.} Safiye Hanım için ayrıca İstanbul'da 21 Kasım günü Hilal-i Ahmer Hanımlar Merkezi'nde bir tören yapıldı. Bu törende kendisine Florance Nightingale Madalyasını Hilal-i Ahmer Hanımlar Merkezi Başkanı Prenses Nimet Hanım taktı.

Cumhuriyetin ilanından sonra

Saltanat döneminde Almanya ve İsviçre'deki kongrelere katılmış olan Safiye Hanım, cumhuriyetin ilanından sonra Cenevre'de toplanan Uluslararası Hemşire Kongresi'nde 1923 ve 1927 yıllarında Türkiye'yi temsil etti.^{[9]Çanakkale'nin Kadın Kahramanı Safiye Hüseyin. Fikriyat.com sitesi, 16 Mart 2019.} Cenevre, Paris, New-York, Şikago şehirlerinde hemşirelik, hastabakıcılık ve içki aleyhtarlığı konularında konferanslar verdi. Kadınlarla ilgili söyleşilere katıldı.^{[7]Toros, Taha. İlk Türk Hemşiresi Safiye Hüseyin Elbi. Skylife Dergisi, Nisan 1995.}

Hilâl-i Ahzar Cemiyeti'nin ilk kadın üyesi olarak idare heyetinde yer aldı.^{[2]Yılmaz - Gören, Şerife. Hemşirelik Tarihinde Bir Öncü "Safiye Hüseyin Elbi". Lokman Hekim Dergisi, 6(2), Yıl : 2016.} Ayrıca Veremle Savaş Derneği ve Türk Kadınlar Birliği'nin de kurucu üyeleri arasında yer aldı.

Türkiye'de kadınların ilk defa seçme ve seçilme hakkını kullandıkları 1930 yılı belediye seçimlerinde İstanbul'da Cumhuriyet Halk Fırkası adayı olarak Belediye Meclis üyeliği seçimlerine katıldı ve meclise girdi.^{[10]Metintaş, Mustafa Yahya. Nezihe Muhittin ve Türk Kadınının Siyasi Haklar Mücadelesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi Cilt 1 Sayı 3 Yıl 2018.}

1933 yılında Türk Hasta Bakıcılar Cemiyeti'nin (1943 yılında isim değiştirerek Türk Hemşireler Derneği oldu) kuruluşunda rol aldı ve cemiyet başkanlığı yaptı.

Son yılları ve ölümü

1960'lı yıllarda sağlığı kötüleşti; Gureba Hastanesi'nde tedavi gördü. 1 Kasım 1963 tarihli Hürriyet gazetesinin “İlk Hemşire Kadın Hastanede Hemşiresiz Kaldı" başlıklı haberine göre burada yattığı dönemde bazı günler hemşire yerine hastabakıcılar tarafından bakılmaktan şikayetçi idi. Basında bu haberin yer bulmasından sonra Kızılay Hemşirecilik Okulu öğrencilerinin her gün sıra ile bakması sağlandı.^{[4]Kökrek, Mehmet. İmparatorluk gurubunda parlayan güneş: Hüseyin Safiye Elbi. 22 Aralık 2020.} 6 Temmuz 1964 günü Gureba Hastanesi'nde öldü.^{[7]Toros, Taha. İlk Türk Hemşiresi Safiye Hüseyin Elbi. Skylife Dergisi, Nisan 1995.}

Safiye Hüseyin Elbi Arşivi

Safiye Elbi'nin aile fotoğrafları, diplomaları, hatıratı, kendisine çeşitli yerlerden yollanan kartpostalları içeren arşivi İstanbul'daki Atatürk Kitaplığı'nda yer almaktadır.^{[11]Safiye Hüseyin Elbi.}

Elbi'nin madalya ve nişanlarıyla çekilmiş siyah-beyaz fotoğrafı, kendisine gönderilen telgraflar, Amerika Konsolosluğu´ndan aldığı pasaport, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu fahri azalık kartı, Hilal-i Ahmer Cemiyeti´ne bağlı Cağaloğlu Hastanesi tarafından verilen Osmanlı Türkçesi takdirname gibi muhtelif efemeralar içeren Aslı Davaz tarafından hazırlanmış bir arşivi de İstanbul'daki Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı'ndadır.^{[12]Safiye Hüseyin Elbi Arşivi.}