Sabirler

Sabirler, Sabarlar ya da Suvarlar, 5-7. yüzyıl civarında Kafkasya'nın kuzeyinde, Karadeniz'in doğu kıyılarında, Kuban bölgesinde yaşayan ve muhtemelen Batı Sibirya'dan gelen Türk kökenli^{[1]Maenchen-Helfen, Otto. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1 Ocak 1973.} göçebe insanlardı.^{[2]Sinor, Denis. The Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge University Press, Mart 1990.[3]Golden, Peter B.. An Introduction to the History of the Turkic Peoples.[4]Golden, Peter B.. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes.} Savaşta yetenekliydiler, kuşatma makineleri kullandılar,^{[4]Golden, Peter B.. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes.} büyük bir orduları vardı (kadınlar dahil) ve tekne yapımcılarıydılar. Sabirler, 400'lerin sonlarında / 500'lerin başında Transkafkasya'ya akınlara öncülük etti, Bizans-Sasani Savaşları sırasında her iki tarafta da asker ve paralı asker olarak hizmet ettiler. Bizanslılarla olan ittifakları, daha sonraki Hazar-Bizans ittifakının temelini attı.

Kökeni

Sabirler, Hun sonrası dönemde Kafkaslara gelmiş, daha çok Güney Kafkaslara sarkarak kendilerinden söz ettirmişlerdir. Bu topluluğun geliş yeri Batı Sibirya'dır. Göç etmeyen kısım yerinde kalmış ve sonradan Sibirya bölgesi adını Sabirlerden almıştır. Sonraki dönemin delillerinin Türk olduğunu gösterdiği bu kavmin, Macarların atası olduğuna dair de bulgulara rastlanmıştır.^{[5]Suvarlar: Doğu Avrupa'nın Esrarengiz Kavmi , Doç.Dr. Osman Karatay.}

Etimoloji

Németh sap- "sapmak" kökünden geldiğini ve "sapar" anlamını savunur. Fakat bu, Kaşgarlı'da صُڤَر "Suwar", Arapça Suwâr/Sawâr, Latince Saviri, Ermenice Sawir diye geçen dudaksıllaşmanın nedenini açıklamaz.^{[6]Karatay, Osman. Suvarlar: Doğu Avrupa’nın Esrarengiz Kavmi. 1 Mayıs 2010, s. 99-116.} (*p>w sık görülen bir durum değildir.) Talât Tekin *sab- "dövmek" kökünden geldiğini, Moğolca sab- "vurmak, dövmek" fiili ile kökteş ve Türkçe savaşmak (<*saba-ş-) ile ilişkili olduğunu savunmuştur.^{[7]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987, s. 63.}

Tarih

Hunlara bağlı topluluklardan biri olan Sabirlerin ana yurtları Tanrı Dağları'nın batısı ile İli nehri arasındaki bölgeydi. Sabir; "sapan, yol değiştiren, serbest, başıboş dolaşan" anlamlarına gelir. Sabirler 461-465 yılları arasında Batı Sibirya kavimleri arasında görülen göçe dahil olmuşlardır. Bu yıllarda doğudan gelen Avarların baskısı sonucu Sabirler yurtlarını terk ederek batıya yöneldiler. Altaylar ile Ural Dağları arasında yaşayan Ogur Türklerini göçe zorlayan Sabirler Tobol ve İşim dolaylarına yerleştirler.

Doğu Avrupa'da görülen Sabirler, 515 yılında Kafkasya ve Karadeniz’in kuzeyine yerleştiler. Hükümdarları Balak idaresinde önemli zaferler kazandılar. Bizans'a karşı Sasaniler ile anlaştılar. 516 yılında Kafkasları aşarak Anadoluya geldiler. Kayseri, Ankara ve Konya dolaylarına kadar ilerlediler. Sabirlerin sahip olduğu askeri güç ve savaş taktikleri Bizans kayıtlarına geçmiştir. Bizanslı Prokopios bu konuda şu notları düşmüş:

“Sabirler, insan hafızasının hatırlayabildiği zamandan beri ne İranlılardan ne Romalılardan hiç kimsenin düşünemediği makinelere sahiptirler. Öyle ki her iki devlette mühendis eksik olmamış ve her devirde surları dövmek için makineler yapılmıştır ama şimdiye kadar böyle bir buluş ne ortaya konmuş ne de onlar gibi kullanılabilmiştir. Bu, şüphesiz insan dehasının bir eseridir.”^{[8]Bulgarisch-ungarische Beziehungen, s. 50-51.}

Balak Han'dan sonra yerine eşi Boğarık Hatun geçti. Savaşçılığı ve idareciliği ile Bizans kayıtlarına girmiş Boğarık Hatun, 100 bin kişilik halka ve 20.000 kişilik Sibir ordusuna komuta ediyordu.^{[9]Golden, Peter. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes. 2011-01-01, s. 91.} Tarihçi Prokopios, Bizans'a yönelik yapılan Sabar akınlarında öldürülenler arasında kadınların da bulunduğunu kaydeder. Peter B. Golden, Prokopios'un buradan yola çıkarak Sabarların amazonların kökeni olduğunu iddia ettiğini belirtir.^{[9]Golden, Peter. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes. 2011-01-01, s. 91.} Sibirler bazen Bizans, bazen de Sasanilerin tarafını tutarak girdikleri savaşlar sebebiyle giderek eski gücünü kaybettiler.

Sabirler, 557 yılında Avarların baskısı sonucunda kuzeye çekildiler. Bu sırada Göktürk egemenliğini onaylayarak, Göktürklerin batı kanadını oluşturdular. 576 yılında Güney Kafkasyadaki egemenliği Bizanslılara kaptırdılar.

Kültür

Sabirlerin içinde, Tobolsk civarına yerleşen Tobol Türkleri, bazı hastalıkların tedavisinde radikülitin kepçeyle yedi evin kapısına vurma yöntemini uygular, sıtmayı korkutarak tedavi ederlerdi.

Vefat aşı verirken ölenin ruhu için yufka pişirilir.^{[10]Batı Sibirya Türkleri, N. A. Tomilov, Selenge Yayınları, Çeviren:D. Ahsen Batur, 2013.}

Yöneticileri

• Balaq (Türkçe balaq, 'çocuk',^{[11]Golden, Peter B.. Khazar Studies.} 'bir hayvanın küçüklüğü')^{[3]Golden, Peter B.. An Introduction to the History of the Turkic Peoples.}

• Boa/Boarez/Boareks^{[12]Schultheis, Evan Michael. The Battle of the Catalaunian Fields AD 451: Flavius Aetius, Attila the Hun and the Transformation of Gaul. Pen and Sword, 30 Ocak 2019.} - Sabir kraliçesi, Balak'ın dul eşi^{[11]Golden, Peter B.. Khazar Studies.}

• Balmaq/Barmaq (Türkçe barmaq, 'parmak')

• İliger (Türkçe 'prens adam')

• Kutilzis (Türkçe qut-ilči/elči, 'göksel iyi şans')

Dış bağlantılar

• Sabarlar , Prof. Dr. Ahmet Taşağıl.

• Suvarlar: Doğu Avrupa’nın Esrarengiz Kavmi, Prof.Dr. Osman Karatay