Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası

Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası (عثمانلی حریت پرور عوام فرقه سی), İttihat ve Terakki Fırkası'ndan istifa eden devlet görevlisi ve siyasiler tarafından mütareke döneminde^{[1]Tunaya, Tarik Zafer. Türkİye'de Sİyasİ Partİler 1859-1952. Arba Yayinlari, 1995, s. 404.} Ali Fethi Bey öncülüğünde kurulan siyasi bir partidir.^{[2]Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye'de siyasal partiler. İleteşim Yayınları, 1999, s. 91.}

Parti içi muhalefet

30 Eylül 1918 tarihlinde Talat Paşa başkanlığında İttihat ve Terakki grubu toplandı. Bu toplantıda konuşan Ali Fethi Bey şöyle demiştir:^{[3]Kocaoğlu, Bünyamin. İttihat ve Terakki Fırkasının Dağılması - Doktora Tezi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2003, s. 83.}

“İttihat ve Terakki Cemiyeti mahva mahkum olan Osmanlı Hükümeti'ni kurtarmak için teşekkül etti. Tarihi bir vaziyete girişti. Birçok muhalefetlere ve kanlı irticalara; akla ve hayale gelmeyen ihanetlere göğüs gerdi. Mukavemet imkanı olmayan talihsizliklerle mücadeleden çekinmedi. Fakat bütün bunlara rağmen; tarihi vazifesinden bir an bile yüz çevirmedi. Nihayet; şu meş'um harbe girildi. Ve harbe girilir girilmez de birçok idaresizlikler baş gösterdi. Mes'ul ve gayri mesul şahıslar tarafından bilinerek veyahut bilinmeyerek yapılan hatalar, vatan ve milleti bugünkü elim vaziyete sürükledi... Gerek Cemiyet ve Fırka; bir takım şahısların tesiri altında kaldı. Bugün bile bu tesirler devam ediyor, millet ve memleket en derin bir felaket uçurumuna sürükleniyor. Bu hale derhal bir nihayet vermeli. Bir an bile vakit geçirmeden; bu felaketten kurtulmak esbaına tevessül etmeli.”

Bu konuşma parti içi muhaliflerin Ali Fethi Bey'in etrafında toplanmasına sebep olmuş ve yeni bir partinin temellerini atmıştır.

10 Ekim 1918 tarihli meclis toplantısında Ali Fethi Bey, Meclis-i Mebusan reisliğine partinin Halil Bey üzerinde karar kılmasına rağmen adaylığını koyarak partiden ayrışmış ve bu oylamada kaybetmesine rağmen 53 oy almıştır.^{[4]Akşin, Sina. İstanbul hükümetleri ve Millı̂ Mücadele. 1988, s. 35.}

Kuruluşu

Hürriyetperver Avam Fırkası, Ahmet İzzet Paşa Hükûmeti döneminde İttihat ve Terakki'den ayrılan kamu görevlileri tarafından Ali Fethi Bey önderliğinde kurulmuştur. Kuruluş tarihi hakkında kesin bilgi mevcut değildir. 19 Ekim 1918 tarihinde Meclis-i Mebusan'da partinin kurulduğu belirtilmektedir. Buna istinaden partinin birkaç gün öncesinde kurulduğu tahmin edilmektedir.^{[2]Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye'de siyasal partiler. İleteşim Yayınları, 1999, s. 91.}

Fırka programı

• 1 Kasım 1918 ve sonrasında İstanbul'daki çeşitli gazetelerde yayınlanan 94 maddelik parti programı; ahkâm-ı siyasîyye, teşkilat-ı umumîye'ye, siyaset-i devlet, siyaset-i dahiliye, siyaset-i maarif, siyaset-i adliye, siyaset-i iktisadiye, maliye ve siyaset-i hariciye kısımlarından oluşmaktaydı.^{[5]Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye'de siyasal partiler. İleteşim Yayınları, 1999, s. 95-103.}

• Fırka programının 1. maddesinde devletin dini İslam olarak nitelendirilirken 3. maddesinde yer alan fikir hürriyeti liberal bir adım olarak görülmüştür.

• 50. maddeden 60. maddeye kadarki kısımda partinin eğitim politikası belirtilmiştir. Devlet teftişinde olmak şartıyla özel eğitim kurumlarına izin verilmiş, buna ek olarak da ziraat ve sanayi mekteplerinin kurulması düşünülmüştür.^{[6]Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası. 1918, s. 4-5.}

• Üretim temelli iktisadi program öngörülen parti programında yol yapımı ve deniz yolu ile ticaretin önemi belirtilmiştir.^{[7]Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası. 1918, s. 6-7.}

Meclis ve parti faaliyetleri

OHAF, Ahmet Tevfik Paşa sadrazamlığına karşı Teceddüt Fırkası ile birlikte muhalif bir tutum izlemiştir. İki parti de İttihat ve Terakki'nin devamı olarak görülmektedir.^{[8]Zeki, Onur. Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Bağımsız Mebuslar ve Yasama Çalışmaları (1920-1923). Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Anabilim Dalı, 4 Temmuz 2018, s. 47.}

Kapanışı

İttihat ve Terakki Fırkası feshedildikten sonra İttihatçı aleyhtarlığıyla hareket eden Damat Ferit Paşa hükûmeti tarafından 6 Mayıs 1919 tarihli Meclis-i Vükelâ kararıyla Hürriyetperver Avam Fırkası da kapatılmıştır. Kapatılışına ilişkin olarak İttihat ve Terakki'nin isim değiştirmiş hali oldukları ve bu sebeple partinin kuruluş dilekçesinin iptaline karar verildiği açıklanmıştır.^{[9]Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye'de siyasal partiler. İleteşim Yayınları, 1999, s. 94.}

Yozgat Mebusu Şakir Bey 1919'da partinin yeniden kurulması için çalışmalarda bulunsa da sonuç elde edememiştir.^{[9]Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye'de siyasal partiler. İleteşim Yayınları, 1999, s. 94.}