Osmanlı Arabistanı

Osmanlı Arabistanı, Arap Yarımadası'nın 1517-1918 yılları arasında Osmanlılar tarafından yönetildiği dönemdir. Osmanlı'nın bu bölgedeki kontrol gücü, 4 asır boyunca devlet otoritesinin gücüyle orantılı olarak değişmiştir.^{[1]Wayne H. Bowen. The History of Saudi Arabia. Greenwood Publishing Group, 2008, s. 68.[2]Chatterji, Nikshoy C.. Muddle of the Middle East, Volume 2. 1973, s. 168.}

Tarih

İlk dönem

16. yy'de Osmanlı, Arap Yarımadası'nın kıyılarını (Kızıldeniz ve Basra Körfezi) doğrudan kontrolü altına aldı. İç kısımlarıysa, içişlerinde özerk olarak bıraktı. Bunun nedeniyse; Portekizlilerin Kızıl Deniz'e saldırmasını engellemek ve Hint Seferleri'ni gerçekleştirebilmekti.^{[3]William J. Bernstein. A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World. Grove Press, 2008, s. 191.} 1578'den itibaren Mekke Şerifliği, iç kısımlara seferler düzenleyerek yerel kabileleri kontrol altında tutmaya başladı.^{[4]James Wynbrandt. A Brief History of Saudi Arabia. Infobase Publishing, 2010, s. 101.}

Suudi Hanedanlığı'nın ortaya çıkışı, 1744'te hanedanın kurucusu olan Muhammed ibn Suud'un Necid'de kendi güçleriyle Muhammed bin Abdülvahhab'ın güçlerini birleştirmesiyle olmuştur.^{[5]Bowen, Wayne H.. The history of Saudi Arabia. 2007, s. 69-70.[6]Harris, Ian. Contemporary religions: a world guide. 1992, s. 369.} Bu ittifak, şu anki Suudi Arabistan'ı yöneten hanedanın temeli olmuştur.^{[7]Faksh, Mahmud A.. The future of Islam in the Middle East. 1997, s. 89-90.}

Suudi Devleti'nin ortaya çıkışı

İlk Suudi Devleti, 1744'te Riyad'da kurulduktan sonra hızla genişledi ve günümüz Suudi Devleti'nin çoğunu kontrol eder hale geldi.^{[8]"Reining in Riyadh" by D. Gold, 6 April 2003, NYpost (JCPA)} Muhammed bin Abdülvahhab 1773'te imamlık görevinden çekilince, Suudilerin güney ve merkezi Necid'e yayılması tamamlanmış oldu.^{[9]Tim Niblock. Saudi Arabia: Power, Legitimacy and Survival. Routledge, 11 Ocak 2013, s. 12.} 1780'lerde, kuzey kısımlar da Suudilere geçti.^{[9]Tim Niblock. Saudi Arabia: Power, Legitimacy and Survival. Routledge, 11 Ocak 2013, s. 12.} 1792'de Lahsa, 1802'de Taif, 1804'te de Medine Suudilerin eline geçti.^{[9]Tim Niblock. Saudi Arabia: Power, Legitimacy and Survival. Routledge, 11 Ocak 2013, s. 12.}

Bu devlet, 1818'de Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından yıkıldı. 1824'te Necid'de, daha küçük olan, ikinci Suudi Devleti kuruldu.^{[10]"The Saud Family and Wahhabi Islam ". Library of Congress Country Studies.} 18. yy boyunca Arap Yarımadası'nın iç kısımları, Suudilerle Reşit Hanedanı arasındaki çekişmelere sahne oldu. 1891'de, Raşit Hanedanı galip geldi ve Suudiler Kuveyt'e sürgüne gönderildi.^{[11]History of Arabia. Encyclopaedia Britannica Online.}

Osmanlı'nın dağılışı

20. yy'nin başında Osmanlı, göstermelik de olsa yarımadanın çoğunu kontrol etmeye devam ediyordu. Mekke Şerifliği Hicaz'da,^{[12]Anderson, Ewan W.. The Middle East: geography and geopolitics. 2000, s. 106.} kabilerlerse iç kısımlarda egemendi.^{[13]Murphy, David. The Arab Revolt 1916–18: Lawrence Sets Arabia Ablaze. 2008, s. 5-8.[14]Al Rasheed, Madawi. Politics in an Arabian oasis: the Rashidis of Saudi Arabia. 1997, s. 81.}

1902'de, Suudiler Riyad'da geri döndü ve Necid'i tekrar ele geçirdi.^{[11]History of Arabia. Encyclopaedia Britannica Online.} İhvan'ın desteğini alan Suudiler, 1912'de örgütün kurulmasından sonra hızlı bir şekilde yayıldı.^{[15]Dekmejian, R. Hrair. Islam in revolution: fundamentalism in the Arab world. 1994, s. 131.} 1913'te Lahsa tekrar Suudilerin eline geçti.

1916'da Hüseyin bin Ali, birleşik bir Arap devleti kurmak amacıyla Britanyalıların desteğiyle Arap İsyanı'nı başlattı.^{[16]Tucker, Spencer. The Encyclopedia of World War I. 205, s. 565.} Her ne kadar 1918'e kadar isyan istenilen sonuca ulaşamasa da, Osmanlı'nın 1. Dünya Savaşı'ndan mağlup ayrılması nedeniyle Arap Yarımadası, İtilaf Devletleri kontrolüne girdi.^{[17]Hourani, Albert. A History of the Arab Peoples. 2005, s. 315-319.}

İdari bölümleri

Osmanlı toprakları

• Mekke Şerifliği (1517–1803; 1841–1919)

• Mısır Eyaleti (1517–1701; 1813–40)

• Habeş Eyaleti (1701–1813; 1840–1872)

• Hicaz Vilayeti (1872–1918)

• Lahsa Eyaleti (1560–1630)

• Necid Sancağı (1871–1918)

• Yemen Eyaleti (1517–1636; 1849–1872)

• Yemen Vilayeti (1872–1918)

Suudi devletleri

• İlk Suudi Devleti (1744–1818)

• İkinci Suudi Devleti (1818–1891)

• Necid ve Hasa Emirliği (1902–1921; Suudi Arabistan'a dönüştü)

Diğer devletler

• Cebel Şammar Emirliği (1836–1921)

• Asir Emirliği (1906–1934)