Osmanlı-Habeş Savaşı (1557-1589)

Osmanlı-Habeş Savaşı, bir yanda Osmanlı İmparatorluğu ve müttefikleri, diğer yanda Habeşistan arasında 1557'den 1589'a kadar süren askeri çatışmaların yaşandığı bir dönemdi. Savaş, Osmanlı İmparatorluğu'nun 1557'de Özdemir Paşa'nın liman kenti Massava'yı ve komşusu Arqiqo şehrini ve ardından Bahr Negus Yeşak'ın başkenti Debarwa'yı almasıyla Habeşistan topraklarını işgal etmesiyle tetiklendi. Çatışma 30 yıl boyunca devam etti ve ancak 1589'da sona erdi.

Yeşak, imparator Gelawdewos'un yardımını istedi. Büyük bir Habeş ordusuyla takviye edildikten sonra, işgalcilerin biriktirdiği tüm altını alarak Debarwa'yı yeniden ele geçirdi. Habeşistan'ın yeni İmparatoru Menas'la hayal kırıklığı yaşadıktan sonra 1560 yılında Osmanlı'nın desteğiyle isyan etti. Daha sonra İmparator Sarsa Dengel'in taç giymesiyle yeniden bağlılık sözü verdi. Ancak çok geçmeden Yeşak, Osmanlı desteğiyle bir kez daha isyan etti^{[1]Peacock, A. C. S. “Suakin: A Northeast African Port in the Ottoman Empire.” Northeast African Studies, vol. 12, no. 1, 2012, pp. 29–50. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/41960557} ve İmparator tarafından Osmanlı müttefiki Habeş Beylerbeyi Ahmed Paşa ile birlikte her ikisinin de öldürüldüğü bir savaşta kesin olarak mağlup edildi.^{[2]Trimingham, J. Spencer. Islam in Ethiopia. United Kingdom, Taylor & Francis, 2013, p.98[3]Dombrowski, Franz Amadeus. Ethiopia's Access to the Sea. Germany: Brill, 2023, p.25} Osmanlılar, Habeşistan İmparatoru Sarsa Dengel'in elindeki bir dizi yenilginin ardından 1589'da daha fazla toprak hedefinden vazgeçti.^{[4]Marcus, Harold G.. A History of Ethiopia. Germany: University of California Press, 2023, pp. 37-38} Sonuç olarak Osmanlılara Massawa, Arqiqo ve yakındaki bazı kıyı çevreleri üzerinde hakimiyet hakkı bırakıldı ve bunlar kısa süre sonra Beja Na'ibs'in (vekillerin) kontrolüne devredildi.

Savaşın nedenleri

Özdemir Paşa, Topkapı Sarayı'nın özel bahçesinde Sultan Süleyman'la bizzat tanışma şansına sahip oldu. Orada, Kızıldeniz'in Afrika kıyısı boyunca Osmanlı nüfuzunu genişleterek Yemen'deki son başarıların üzerine inşa edilecek bir strateji önerdi. Padişah, Özdemir'in iddiasını ikna edici buldu ve yıl bitmeden, birkaç bin askerden oluşan bir sefer gücü oluşturmak üzere Mısır'a gönderildi.^{[5]Casale, Giancarlo. The Ottoman Age of Exploration. Oxford University Press, 25 Şubat 2010, s. 108.} Lahsa (el-Hasa) ve Habeş eyaletleri ilan edildi, Habeş'i fethetme görevi Özdemir Paşa'ya verildi.

Osmanlı'nın Habeşistan'daki faaliyetleri, onların işgalinden önce başlamıştı. Osmanlı müttefiki olan Adal Sultanlığı'nın (1527'de başlayan) seferine destek vermişler ve 200 Türk arkebüzcüsünün yardımıyla Habeşistan'a saldırmışlardı.^{[6]Aregay, Merid W. “A REAPPRAISAL OF THE IMPACT OF FIREARMS IN THE HISTORY OF WARFARE IN ETHIOPIA (C. 1500-1800).” Journal of Ethiopian Studies 14 (1980): 98–121.} 1542'deki Jarte Muharebesi'nden sonra İmam'ın geri adım atmasının ardından, bölgedeki ateşli silahların nadir olduğu bir dönemde Adal Sultanlığı'na çok ihtiyaç duyulan kibrit çöpü göndermişlerdi: Topçu adamlarıyla birlikte 10 top ve 1542'de 900 kadar silahlı adam.^{[7]Tüfekçilerin sayısı birincil kaynaklar arasında farklılık göstermektedir. Castanhoso, 900 tüfekli adam olduğunu belirtir (R.S. Whiteway, editör ve çevirmen, The Portekiz Expedition to Abyssinia in 1441-1543, 1902. [Nendeln, Liechtenstein: Kraus Reprint, 1967], s.55), İmparator Gelawdewos iki farklı mektupta 600 kişi olduğunu belirtir (Whiteway'de tercüme edilmiştir, s. 117, 120).} Bu destek, Cristóvão da Gama komutasındaki Portekiz kuvvetlerinin neredeyse tamamının yok edilmesine yol açtı. Ancak hayatta kalan Portekiz kuvvetleri, Gelawdewos liderliğindeki Habeşistanlı bir birlik ile bir araya geldi ve Hristiyan ordusu, Wayna Daga Muharebesi'nde Müslümanları kesin bir şekilde yenmeyi başardı.^{[8]Richard Whiteway, The Portuguese expedition to Abyssinia, pp. 82} Bu olayın ardından Habeşistan'daki Adal-Osmanlı ordusunun geri kalanı geri çekildi.^{[9]Henze, Paul B.. Layers of Time: A History of Ethiopia. Hurst & Company, 2000, s. 89.}

Osmanlı işgali

Osmanlılar, 1557'de Özdemir Paşa komutasındaki, belki de 1400-1500 kişilik bir kuvvetle, günümüzün Eritre'si olan Medri Bahri Krallığı'nı işgal etti. İlk önce Massava, Hirgigo ve Beylul'u ele geçirdiler, sonra iç bölgelere taşındılar ve Habeş Krallığı'ndan bölgesel başkent Debarwa'yı ele geçirdiler. Mescitler, büyük bir cami inşa etti ve "uzun duvarlı ve çok yüksek bir kuleye sahip bir kale [...] kurdu... altın ve gümüş vazolar, değerli taşlarla dolu" ve yağma, ticaret yoluyla elde edilen çıkarımlar ve yerel halka cizye vergisi uygulanarak diğer değerli eşyalar elde edildi.^{[10]Özbaran, 67; Richard Pankhurst, Ethiopian borderlands (Asmara: Red Sea Press, 1997), p. 235} Özdemir Paşa, Habeşistan'ın kuzey ve kuzeybatı kesimlerini de ele geçirmişti.^{[11]ÖZKÖSE, Kadir. "FROM SUAKIN ISLAND TO COMOROS ISLANDS: EAST AFRICAN MUSLIMS'STRUGGLE FOR EXISTENCE." Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 5, no. 2: 167-187.} Hirgigo'da da bir kale inşa edildi; Massava'da planlanan bir kale, uygun inşaat malzemelerinin bulunmaması nedeniyle terk edilmek zorunda kaldı.^{[12]Richard Pankhurst, History of Ethiopian Towns (Germany: Franz Steiner Verlag GmbH Wiesbaden, 1982), p. 86} Debarwa daha sonra Ahmed ibn İbrahim el-Gazi'nin kayınvalidesinin kız kardeşi olan yerel soylu Ga'éwah'a verildi. Cengiz Orhonlu'ya göre Debarwa'nın "[...] Habeşistan'a nüfuz etme üssü" olması amaçlanmıştı, ancak çeşitli nedenlerden dolayı terk edilmek zorunda kaldı. En önemlisi işgalci güçlerin erzaklarının tükenmesi ve kazdıkları su sarnıçlarının kurumuş olmasıydı. Son olarak "ateşli silahlara sahip olmaya başlayan" yerel halk şiddetli bir direniş gösterdi. Sonuç olarak Osmanlı kuvvetleri kaleyi terk ederek Massava'ya çekildi, ancak "tüm mallarını ele geçiren" yerel köylüler tarafından saldırıya uğradı ve mağlup edildi. Osmanlılar bu noktada taktik değişikliğine gittiler ve tek taraflı istila yerine Etiyopyalı hükümdarları fetihlerine ulaşmak için birbirlerine düşürmeyi tercih ettiler. Aynı taktiği daha önce Balkanlar'da da kullanmışlardı: doğrudan fetih yerine, insan gücü eksikliği nedeniyle (burada çevrenin doğası, Safeviler ve Akdeniz'deki sorunlar nedeniyle) yerel yöneticilerin aracılığıyla yerel varlıkları ele geçirmek. Yeşak'ın tahta yeni çıkan İmparator Menas'la kötü ilişkileri vardı, bu nedenle 1561'de Menas'a karşı isyan etti, ancak ertesi yıl savaşta mağlup oldu. Yeşak daha sonra Osmanlılara kaçtı ve yardımları karşılığında Debarwa, Massava, Arqiqo ve aradaki tüm toprakları onlara bırakacağına söz verdi. 1562 yılında Osman Paşa, Tigray bölgesindeki Enderta'da Menas'a yenildi.^{[13]Allahverdi, Reyhan Şahin. "KIZILDENİZ’DE OSMANLI HÂKİMİYETİ: ÖZDEMİROĞLU OSMAN PAŞA’NIN HABEŞİSTAN BEYLERBEYLİĞİ (1561-1567)." Studies of The Ottoman Domain (Osmanlı Hakimiyet Sahası Çalışmaları) 3, no. 5 (2013): 35-48.} Yeşak ve İmparator daha sonra barıştı ve Osmanlılar 1572'de Yeşak'ın hızla işgal ettiği Debarwa'dan çekildi, ancak o daha önceki anlaşmanın bir sonucu olarak burayı Osmanlılara iade etti.^{[14]E.A Wallis Budge, Ethiopia and the Ethiopians, vol. 2 p. 359} Jeronymo Lobo'ya göre, Türklerin ve Yeşak'ın kendisine karşı güçlerini birleştirip kendisini yenilgiye uğrattıklarını ve ordusunu artık seferi sürdüremeyecek kadar perişan ettiklerini belirterek; 1563'teki ölümüne kadar gezgin ve bitkin bir yaşam sürdürdüğü dağlarda saklanmak zorunda kaldı.^{[15]Lobo, Jeronymo. Voyage historique d'Abissinie, tr., continuée et augmentée [sic] par m. Le Grand. 1728, s. 295.} Adal Sultanlığı ile de ittifak çalışmaları sürüyordu.^{[16]Trimingham, J. Spencer. Islam in Ethiopia. United Kingdom: Taylor & Francis, 2013, p. 96}